Makale Lebib Yalkın Mevzuat Dergisinden alıntıdır.


HİZMET ÇAKIŞMALARI HAKKINDA BİLİNMESİ GEREKEN
ÖNEMLİ HUSUSLAR

Cengiz TÜRKCAN

Sosyal Güvenlik Uzmanı

Özet

6111 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle 4/1-b kapsamında şirket ortağı veya vergi mükellefi olan kişilerin 4/1-a kapsamına geçişleri kolaylaştırılmıştır. Ancak, 6111 sayılı Kanunla 5510 sayılı Kanunun 53. maddesinin birinci fıkrasında yapılan değişikliğin, 5510 sayılı Kanunun Geçici 33. maddesi gereğince, 01.03.2011 tarihinden öncesi için uygulanmasına imkân bulunmamaktadır. Dolayısıyla belirtilen tarihten önceki sürelerde sigortalının 4/1-a ve 4/1-b kapsamında çakışan hizmetlerin değerlendirilmesinde önce başlayan çalışma geçerli sayılır.

Anahtar Kelimeler: Birden fazla statüde geçen hizmetler, farklı sigortalılık, sigortalılık hallerinin birleşmesi, son sigortalılık hali.

1. Giriş

Ülkemizde sosyal güvenlik sistemi içinde sigortalıların birden fazla statüde sigortalı olarak çalışmalarına sık sık rastlanılmaktadır. Bu durum uygulamada özellikle aynı anda 5510 sayılı Kanunun 4/1-a (SSK) ve 4/1-b (Bağ-Kur) kapsamında çalışma olarak karşımıza çıkmaktadır. Sosyal güvenlikte teklik ilkesi gereği, bir kimsenin aynı anda farklı sigortalılık statülerinden sadece birisine tabi olarak çalışması gerekmektedir. Ancak, sigortalılar birden fazla statüde çalışsa dahi bu hizmetlerin tamamı dikkate alınmamaktadır. Bu durum hizmet çakışması olarak değerlendirilir. Sigortalıların sosyal güvenceleri ise çalışma statülerine göre tespit edilir.

Bu bağlamda, sigortalıların çalışmaları 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun yürürlüğe girdiği tarihe kadar, kamu çalışanları T.C. Emekli Sandığı iştirakçisi, bağımlı çalışanlar SSK'lı ve bağımsız çalışanlar ise Bağ-Kur'lu olarak kabul edilmiştir. Kanunun yürürlüğe girmesiyle bağımlı çalışanlar Kanunun 4. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında, bağımsız çalışanlar (b) bendi kapsamında, kamu çalışanları ise (c) bendi kapsamında sigortalı sayılmışlardır.

Bu yazıda, sigortalıların birden fazla statüde çalışmalarının bulunması halinde, hangi statüdeki hizmetlerin geçerli sayılacağı konusuna açıklık getirilecek ve sigortalılar açısından sonuçları üzerinde durulacaktır.



2.01.10.2008 Öncesi Birden Fazla Statüde Geçen Hizmetler

Bilindiği üzere, 20.5.2006 tarihli ve 26173 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 5502 sayılı Sosyal Güvenlik Kurumu Kanunu ile T.C. Emekli Sandığı, Sosyal Sigortalar Kurumu ve Bağ-Kur "Sosyal Güvenlik Kurumu" olarak tek çatı altında birleşmiştir.

5502 sayılı Sosyal Güvenlik Kurumu Kanunundan sonra 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu 16.6.2006 tarihli 26200 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmış ve 8.5.2008 tarihli 26870 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 17.4.2008 tarihli ve 5754 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla bazı maddeleri değiştirilmiş ve genel sağlık sigortasına ilişkin hükümleri 1.7.2008 tarihi itibariyle, diğer maddelerdeki hükümler ise ağırlıklı olarak 2008/Ekim ayı başı itibariyle yürürlüğe girmiştir.

Ancak, 5510 sayılı Kanun her ne kadar 2008/Ekim ayı başı itibariyle yürürlüğe girmiş ise de 506, 1479, 5434, 2925 ve 2926 sayılı Kanun hükümlerinin bir kısmının uygulanması Kanunun yürürlük tarihine kadar, bir kısmının da Kanunun yürürlük tarihinden sonrada devam ettiği görülmektedir.

Buna göre, 5510 sayılı Kanununun yürürlüğe girdiği tarihten önce birden fazla statüde sigortalı olarak çalışmaları nedeniyle hizmetleri çakışan sigortalılarla ilgili olarak 506 ve 1479 sayılı Kanunlarda düzenleme yapılmış ise de değişik sigortalılık hallerinden hangisine hangi hallerde üstünlük tanınacağına ilişkin esas düzenleme 5510 sayılı Kanunla yapılmıştır.

Aynı anda hem 4/1-a hem de 4/1-b kapsamında sigortalı sayılacak şekilde çalışması bulunan kişiler için hangi hizmetin geçerli sayılacağı hususu, Sosyal Sigortalar Kurumunun 9.2.1993 tarihli ve 16-60 Ek Genelgesi, Bağ-Kur Genel Müdürlüğünün 6.8. 1993 tarihli ve 1993-1 sayılı Talimatı ve 18.9.1998 tarihli Sosyal Güvenlik Kurumlarına tabi geçen hizmetlerin birleştirilmesiyle bu kurumlar arasında diğer işlemlere ilişkin protokol kapsamında çözümlenmiştir. Söz konusu düzenlemelerde özet olarak "önce başlayan çalışma geçerli sayılır" ilkesi benimsenmiştir.

506 sayılı Kanuna göre bir kimsenin bu Kanun kapsamına girebilmesi için hizmet akdine tabi bir işte çalışması yanında başka bir sosyal güvenlik kurumu kapsamında bulunmaması gerekmektedir. Diğer taraftan, Anılan Kanunun 3. maddesinin I. (F) bendinde "Kanunla kurulu emekli sandıklarına aidat ödemekte olanların" (K) bendinde ise "Herhangi bir işverene hizmet akdiyle bağlı olmaksızın kendi nam ve hesabına çalışanların" sigortalı sayılmayacağı hüküm altına alınmıştır.

Örnek:

01.07.2003 tarihinden itibaren bir işyerinde hizmet akdine istinaden 4/1-a kapsamında düzenli olarak çalışan sigortalı bu çalışması devam ederken 01.05.2007 tarihinde vergi mükellefi olarak 4/1-b kapsamında ticari faaliyete başlamıştır. Bu durumda, sigortalının 01.05.2007 tarihinden sonraki hizmetleri çakışmaktadır. Ancak Kanun gereğince sigortalının hizmet akdine tabi olarak önceden başlayıp devam eden 4/1-a kapsamındaki çalışmalarına ilişkin hizmetleri geçerli sayılır.

1479 sayılı Bağ-Kur Kanunu'nun 24. maddesinin 1. ve 2. fıkralarında da bir kimsenin 1479 sayılı Kanunun kapsamına girebilmesi için kendi adına bağımsız çalışıp kazanç sağlaması yanında başkaca sosyal güvenlik kurumu kapsamında bulunmaması koşulu aranmaktadır.

Bütün bu açıklamalardan anlaşılacağı üzere, sosyal güvenlik sistemimizde çifte sigortalılık mümkün olmayıp önceden başlayıp devam edegelen sigortalılığa geçerlik tanınmaktadır.

Bu konuda 03.10.2001 gün ve E:2001/ 21-627, K:2001/659 sayılı Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Kararı da bulunmaktadır.



3.01.10.2008 Sonrası Birden Fazla Statüde Geçen Hizmetler

5510 sayılı Kanun'un 53. maddesinin başlığı "Sigortalılık Hallerinin Birleşmesi" olup, bugünkü halini 01.03.2011 tarihinde yürürlüğe giren 6111 sayılı Kanunun 33. maddesi ile almıştır.

16.06.2006 tarih, 26200 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 5510 sayılı Kanun'un 53. maddesinin ilk hali;

"Sigortalının, Kanunun 4. maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentlerinde yer alan sigortalılık nedenlerinden birden fazlasına aynı anda tâbi olmasını gerektirecek şekilde çalışması halinde; öncelikle (c) bendi kapsamında, (c) bendi kapsamında çalışması yoksa ilk önce başlayan sigortalılık ilişkisi esas alınarak sigortalı sayılır.

Sigortalının, Kanunun 4. maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentlerinde yer alan sigortalılık halleri ile 5. maddenin (a) ve (e) bentlerine tâbi sigortalılık hallerinin çakışması halinde, 4. madde kapsamında sigortalı sayılır ve birinci fıkra hükmü uygulanır.

Sigortalının, bu madde hükmüne göre sigortalı sayılması gereken sigortalılık halinden başka bir sigortalılık hali için prim ödemiş olması durumunda, ödenen primler birinci fıkraya göre esas alınan sigortalılık hali için ödenmiş ve esas alınan sigortalılık halinde geçmiş kabul edilir.

Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren ilk defa sigortalı sayılanlardan 4. maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentlerinden birden fazlasına tâbi olarak çalışmış olanların aylık bağlanma taleplerinde, en son sigortalı sayıldığı tarihten geriye doğru en fazla sigortalılığın geçtiği sigortalılık hali esas alınır."

5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girmesinden sonra "Sigortalılık hallerinin birleşmesi" halinde uygulanacak mevzuatı iki ana başlık halinde inceleyebiliriz.

3.1. 01.10.2008-01.03.2011 Tarihleri Arasındaki Dönem

Sigortalının 4/1-a ve 4/1-b sigortalılık hallerine aynı anda tabi olmasını gerektirecek şekilde çalışması halinde ilk önce başlayan sigortalılık ilişkisi esas alınarak sigortalı sayılır.

5510 sayılı Kanunun 53. maddesine göre;

"Sigortalının, 4. maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentlerinde yer alan sigortalılık hallerinden birden fazlasına aynı anda tabi olmasını gerektirecek şekilde çalışması halinde; öncelikle aynı maddenin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında, (c) bendi kapsamında çalışması yoksa ilk önce başlayan sigortalılık ilişkisi esas alınarak sigortalı sayılır.

4. maddenin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında sayılanlar, kendilerine ait veya ortak oldukları işyerlerinden dolayı, 4. maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı bildirilemezler.

İsteğe bağlı sigortalı olanların 4. maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentleri kapsamına tabi olacak şekilde çalışmaya başlamaları halinde, bu Kanunun 51. maddenin üçüncü fıkrası saklı kalmak kaydıyla isteğe bağlı sigortalılık hali sona erer.

Sigortalının, 4. maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentlerinde yer alan sigortalılık halleri ile 5. maddenin (a) ve (e) bentlerine tâbi sigortalılık hallerinin çakışması halinde, 4. madde kapsamında sigortalı sayılır ve birinci fıkra hükmü uygulanır.

Sigortalının, bu madde hükmüne göre sigortalı sayılması gereken sigortalılık halinden başka bir sigortalılık hali için prim ödemiş olması durumunda, ödenen primler birinci fıkraya göre esas alınan sigortalılık hali için ödenmiş ve esas alınan sigortalılık halinde geçmiş kabul edilir.

Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren ilk defa sigortalı sayılanlardan 4. maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentlerinden birden fazlasına tabi olarak çalışmış olanların yaşlılık aylığı bağlanma taleplerinde, en fazla sigortalılığın geçtiği sigortalılık hali, hizmet sürelerinin eşit olması ile malûllük ve ölüm halleri ile yaş haddinden re'sen emekli olma, süresi kanunla belirlenen vazifelere atanma veya seçilme ve bağlı oldukları sigortalılık halinin kanunla değiştirilmesi durumunda ise son sigortalılık hali esas alınır."

3.2. 01.03.2011 ve sonrası dönem

Sigortalının 4/1-a ve 4/1-b sigortalılık hallerine aynı anda tabi olmasını gerektirecek şekilde çalışması halinde (a) bendi kapsamında sigortalı sayılır.

01.03.2011 tarihinde yürürlüğe giren 6111 sayılı Kanunun 33. maddesine göre;

Sigortalının 4. maddenin birinci fıkrasının (a) ve (b) bentlerinde yer alan sigortalılık statüleri ile (c) bendinde yer alan sigortalılık statüsüne aynı anda tabi olacak şekilde Kanun kapsamına girmesi halinde, öncelikle aynı maddenin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında, (a) ve (b) bentlerinde yer alan sigortalılık statülerine tabi olacak şekilde Kanun kapsamına girmesi halinde ise, aynı maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılır.

Ancak, sigortalılık hallerinin çakışması nedeniyle Kanunun 4. maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındaki sigortalılığı esas alınanlar, yazılı talepte bulunmak ve Kanunun 82. maddesine göre belirlenen prime esas kazanç alt sının ve üst sınırına ilişkin hükümler saklı olmak kaydıyla, esas alınmayan sigortalılık statüsü kapsamında talep tarihinden itibaren prim ödeyebilirler.

Bu şekilde ödenen primler; iş kazası ve meslek hastalığı sigortasından sağlanan haklar yönünden, Kanunun 4. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında sigortalılık statüsünde, kısa vadeli sigorta kollarından sağlanan diğer yardımlar ile uzun vadeli sigorta kollarından sağlanan yardımlar yönünden ise Kanunun 4. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalılık statüsünde değerlendirilir. Bu fıkra hükümlerine göre ödeme talebinde bulunulduğu halde ait olduğu ayı izleyen ayın sonuna kadar ödenmeyen primlerin ödenme hakkı düşer.

4. maddenin birinci fıkrasının (b) bendinin (4) numaralı alt bendi ile aynı maddenin birinci fıkrasının (b) bendindeki diğer sigortalılık statülerine aynı anda tabi olacak şekilde çalışılması durumunda, (b) bendinin (4) numaralı alt bendi dışındaki diğer sigortalılık durumu dikkate alınır.

5510 sayılı Kanun'un Geçici 33. maddesine göre Kanunun 53. maddesinin birinci fıkrasında, 6111 sayılı Kanunla yapılan değişiklik, bu değişikliklerin yürürlüğe girdiği tarihten 01.03.2011 öncesi için uygulanmaz.

Örnek: 1

01.05.2007 tarihinde 4/1-b kapsamında sigortalılığı devam etmekte iken 01.01. 2013 tarihinden itibaren 4/1-a kapsamında çalışmaya başlayan sigortalının, 4/1-b kapsamındaki sigortalılığı 01.01.2013 tarihi itibariyle sona erecektir.

Örnek: 2

03.03.2003 tarihinde 4/1-a kapsamında çalışmaya başlayan sigortalı bu kapsamdaki sigortalılığı devam etmekte iken 01.01.2015 tarihinde vergi mükellefi olmuştur. Bu durumda 4/1-b kapsamındaki sigortalılığı 4/1-a kapsamındaki sigortalılığı sona ermediği sürece başlamayacaktır.

Diğer taraftan, Sosyal Güvenlik Kurumunun 22.02.2013 tarih, 2013/11 sayılı Genelgesi gereğince 4857 sayılı Kanuna göre kısmi süreli iş sözleşmesi tabi olarak 4/1-a kapsamında;

- Ev hizmetlerinden 30 günden az veya

- Puantaj kaydıyla çalışıp eksik gün nedeni 06 (Kısmi istihdam), 07 (Puantaj kayıtları) ve 17 (Ev hizmetlerinde 30 günden az çalışma) olan sigortalıların, aynı zamanda 4/1-b kapsamında sigortalılık hallerinin bulunması durumunda, kısmi süreli de olsa 4/1-a kapsamında sigortalılığı sona ermedikçe, ay içerisinde eksik kalan günlerde, 4/1-b kapsamında sigortalı sayılmayacaklardır.

Ancak, bunlar isterlerse ay içerisinde eksik kalan süreleri için isteğe bağlı sigortaya müracaat edebilecekleri gibi 5510 sayılı Kanunun 41. maddenin (i) bendi kapsamında borçlanabileceklerdir. Bu şekilde kazanılan süreler 4/1-a kapsamında sigortalılık süresi olarak değerlendirilecektir.

Ayrıca, kısmi süreli çalışması nedeniyle 4/1-a kapsamında sigortalı sayılanların, devam eden 4/1-b kapsamındaki çalışması nedeniyle de prim ödemek istenmesi halinde, 4/1-b primleri 30 gün üzerinden tahsil edilir.



4.Değerlendirme ve Sonuç

6111 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle 4/1-b kapsamında şirket ortağı veya vergi mükellefi olan kişilerin 4/1-a kapsamına geçişleri kolaylaştırılmıştır. Ancak, 6111 sayılı Kanunla 5510 sayılı Kanunun 53. maddesinin birinci fıkrasında yapılan değişikliğin, 5510 sayılı Kanunun Geçici 33. maddesi gereğince, 01.03.2011 tarihinden öncesi için uygulanmasına imkân bulunmamaktadır. Dolayısıyla belirtilen tarihten önceki sürelerde sigortalının 4/1-a ve 4/1-b kapsamında çakışan hizmetlerin değerlendirilmesinde önce başlayan çalışma geçerli sayılır.

Hizmet çakışmalarına anılan Kanunla getirilen çözüm 4/1-b kapsamında bulunan sigortalılar açısından en önemli sonucu, şirket ortaklığını veya vergi mükellefiyetini sonlandırmadan 4/1-a kapsamında çalışabilme imkânının verilmiş olmasıdır.

Ancak, 5510 sayılı Kanunun 53. maddesinin ikinci fıkrası gereğince, 4/1-b bendi kapsamında sigortalı sayılanlar kendilerine ait veya ortak oldukları işyerlerinden dolayı, 4/-a kapsamında sigortalı sayılmamaktadır.