Makale "Lebib Yalkın mevzuat dergisi"'nden alınmıştır.

KAMU YAPIM SÖZLEŞMELERİNDE REVİZE BİRİM FİYAT UYGULAMASI

Murat ARAPGİRLİ
E. Kamu İhale Uzmanı

Özet

Kamu yapım sözleşmeleri tam iki tarafa borç yükleyen sözleşme niteliğindedir. Sözleşmenin tarafı olan idarenin borçları arasında yükleniciye ücret ödeme borcu yer almaktadır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kapsamında kamu ihale sözleşmeleri götürü bedelli sözleşmedir. Her ne kadar kamu ihale sözleşmeleri götürü bedel olarak akdedilseler de, teklif birim fiyatlı yapım sözleşmelerinde belli şartlar altında revize birim fiyat uygulaması yapılmaktadır. Dengesiz tekliflerin ortaya çıkardığı sorunları gidermek için birim fiyatlı işlerde revize birim fiyat uygulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Revize birim fiyat, dengesiz teklif, yapım ihaleleri.

1. Giriş

Kamu yapım sözleşmeleri tam iki tarafa borç yükleyen sözleşme niteliğindedir. Sözleşmenin tarafı olan idarenin borçları arasında yükleniciye ücret ödeme borcu yer almaktadır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) kapsamında kamu ihale sözleşmeleri götürü bedelli sözleşmedir. Her ne kadar kamu ihale sözleşmeleri götürü bedel olarak akdedilseler de, teklif birim fiyatlı yapım sözleşmelerinde belli şartlar altında revize birim fiyat uygulaması yapılmaktadır.

2.Kamu Yapım Sözleşmelerinde Ücret

Tarafların meydana getirilecek esere ödenecek bedeli, sözleşmede önceden kesin olarak belirlemelerine götürü bedel denir. Bedel götürü olarak belirlenmişse yüklenici, eseri o bedelle meydana getirmekle yükümlüdür. Bedelin götürü olarak belirlenmesi, işin yapılması esnasında meydana gelebilecek değişikliklerin bedeli etkilememesini gerektirir. Eser, öngörülenden fazla emek ve masrafı gerektirmiş olsa bile yüklenici, belirlenen bedelin artırılmasını isteyemez. Bu nedenle götürü bedele, "kesin bedel", "sabit bedel", "anahtar teslimi bedel" de denilmektedir. Eser, öngörülenden az emek ve masrafı gerektirmiş olsa bile işsahibi, belirlenen bedelin tamamını ödemekle yükümlüdür (TBK m. 480/III). Görüldüğü üzere kanun koyucu, götürü bedelli eser sözleşmelerinde yüklenici ile işsahibi arasında bir denge kurmak istemiştir. Bununla birlikte başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar, taraflarca belirlenen götürü bedel ile eserin yapılmasına engel olur veya son derece güçleştirirse yüklenici, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme, bu mümkün olmadığı veya karşı taraftan beklenemediği takdirde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Dürüstlük kurallarının gerektirdiği durumlarda yüklenici, ancak fesih hakkını kullanabilir (TBK m 480/II).

Götürü bedelin başlıca iki türü vardır:

i) Toptan götürü bedel,

ii) Birim fiyat üzerinden götürü bedel.

Sadece anahtar teslimi götürü bedelli sözleşmeler değil, aynı zamanda teklif birim fiyatlı sözleşmeler de götürü bedel üzerinden akdedilirler. Birim fiyat üzerinden götürü bedel genellikle kamu inşaat ihale ve sözleşmelerinde uygulanmaktadır.

Götürü bedel sözleşmede yer alan fiyatlar, maliyetlerdeki artışa göre güncellenebilir (eskalasyon sistemi). Fiyat farkını da kapsayan götürü bedele global bedel veya değişken götürü bedel adı verilir. Fiyat farkı hesaplamaları ile sözleşme bedelinin değişmesi, sözleşmenin götürü bedelli olma niteliğini değiştirmez. Değişken götürü bedel tayininin en önemli fonksiyonu, çoğu kez yüklenicinin TBK m. 480/II hükmündeki bedel artırımı veya sözleşmeden dönme yoluna başvurmasına yer bırakmamasıdır.

Taraflar, sözleşmede ödenecek bedel miktarını önceden kesin olarak belirleyebilecekleri gibi, bunu yaklaşık olarak da belirleyebilirler. Tarafların yaklaşık olarak belirledikleri bedele yaklaşık bedel denir.



3.Dengesiz Teklif ve Revize Birim Fiyat Uygulaması

3.1. Dengesiz Teklif Kavramı

İmalat kalemlerinin projeden hesaplanan metrajlarına göre gerçekleştirilen miktarlarının artma ve/veya azalma beklentisine dayalı yapılan birim fiyat ayarlamalarına metraja bağlı dengesiz teklif denir. İstekli, işveren idarenin hazırladığı metrajlarda öngörülen miktarın gerçekleştirilecek miktardan daha az hesaplandığı bir imalat kalemi tespit ederse, rekabet üstünlüğünü koruyacak şekilde genel toplamı değiştirmeden kârını arttırmak için bu imalat kalemine yüksek fiyat, diğerlerine de orantılı düşük fiyat teklif eder. Buna "metraj hatası istismarı" veya "bireysel oran yüklemesi" denir.

Dengesiz tekliflerin değerlendirilmesi konusunda kamu ihale mevzuatında herhangi bir hüküm bulunmamaktadır. Başka bir anlatımla, teklifler toplam teklif fiyatına göre değerlendirilmektedir.

Dengesiz tekliflerin önlenmesi çerçevesinde "İş kalemi fiyatları fiyat dışı unsura konu edilebilir mi?" sorusunu açıklığa kavuşturmak gerekir.14 İhalelerde genel kural, ekonomik açıdan en avantajlı teklifin fiyat esasına göre belirlenmesidir. Bu genel kural yanı sıra Kamu İhale Kanunu'nun15 40. maddesinde, ekonomik açıdan en avantajlı teklifin, sadece fiyat esasına göre veya fiyat ile birlikte işletme ve bakım maliyeti, maliyet etkinliği, verimlilik, kalite ve teknik değer gibi fiyat dışındaki unsurlar da dikkate alınarak belirleneceği hükme bağlanmıştır. Fiyat dışı unsurlar, genel itibarıyla, ihale konusu edimin niteliklerine ilişkindir. Bu kapsamda ihale konusu işin özelliği göz önünde bulundurularak işletme ve bakım maliyeti, maliyet etkinliği, verimlilik, kalite ve teknik değer gibi unsurlar fiyat dışı unsur olarak belirlenebilir. Kanaatimce, dengesiz teklifler edimin niteliğine ilişkin olmadığından, fiyat dışı unsura konu edilemezler.

3.2. Revize Birim Fiyat Uygulaması

Dengesiz tekliflerin ortaya çıkardığı sorunları ortadan kaldırmak için revize birim fiyat uygulanmaktadır. Ayrıca revize birim fiyat uygulaması maliyetle de yakından ilgilidir. Miktarla maliyet arasında ters yönlü bir ilişki bulunmaktadır. Yani, miktar arttıkça birim maliyet azalırken, miktar azaldıkça birim maliyet artmaktadır.16

Revize birim fiyatların hesaplanma şartları ve yöntemi Kamu İhale Genel Tebliği17 m. 52.1'de düzenlenmiştir. Anılan açıklama çerçevesinde revize birim fiyat uygulanabilmesi için dört şartın bir arada gerçekleşmesi gerekir:

i) Sözleşme birim fiyatlı olmalıdır. Karma sözleşmelerde de, karma sözleşmenin birim fiyatlı kısmında revize birim fiyat uygulanabilir.

ii) Artışa konu iş kalemi sözleşmede yer almalıdır. Yapım İşleri Genel Şartnamesi m.22'ye göre sözleşmede bulunmayan işlerin alınması durumunda artışa konu iş kalemlerinde revize birim fiyat hesaplanmaz.18

iii) Birim fiyat teklif cetvelinde yer alan iş kalemi miktarında % 20'yi aşan artışın meydana gelmesi gerekir.

iv) Söz konusu bu artışın sözleşme bedelinin %1'ini geçmesi gerekir. "Sözleşme bedeli" ifadesi "ilk sözleşme bedeli"ni ifade etmektedir.19

Revize birim fiyat hesaplanması noktasında artış oranı hesaplanırken iş kalemlerinin miktarında artış olup olmadığına, bu iş kalemlerinin içeriğindeki çeşitli unsurların ayrı ayrı miktarları değil, iş kalemindeki toplam miktarın esas alınması gerekmektedir.20

Revize birim fiyat uygulanması durumunda, artışın % 20'lik kısmı normal teklif fiyatı üzerinden, % 20'yi aşan kısmı ise revize birim fiyatlar üzerinden ödenir. Revize birim fiyat aşağıdaki gibi hesaplanır:

R = F x [1 - (A x F) / S]

S = Sözleşme bedeli (TL),

F = İş kaleminin sözleşme birim fiyatı (TL / ...),

A = İş kaleminde meydana gelen toplam artış miktarı (adet, mt, m2 vb.),

R = Revize birim fiyat (TL / ...)

Örnek olarak; 1.000.000 TL sözleşme bedeli üzerinden ihale edilen bir yapım işinde iş kalemi miktarının değişmesi sonucundaki revize fiyatın hesabı;

S (Sözleşme bedeli): 1.000.000 TL

F (İş kaleminin sözleşme birim fiyatı): 500 TL/m3

A1 (İş kaleminin sözleşmedeki miktarı): 100 m3

A2 (İş kaleminin uygulamadaki miktarı): 150 m3

A (İş kalemindeki toplam artış miktarı): 150-100 = 50 m3

İş kalemindeki toplam artış yüzdesi: (150-100) / 100 x 100 = % 50 > % 20

İş kalemindeki toplam artış tutarı: 50 x 500 = 25.000 TL

Sözleşme bedeline göre artış yüzdesi: (25.000 / 1.000.000) x 100 = % 2,5 > %1

Revize birim fiyat: 500 x [1 - (50x500) / 1.000.000] = 487,50 TL/m3

4.Sonuç

Kamu yapım sözleşmeleri sabit bedelli sözleşmelerdendir ve bu nedenle istisnai durumlar dışında sözleşme bedelinin değiştirilmemesi gerekir. Diğer taraftan kamu ihale mevzuatında tekliflerin değerlendirilmesi aşamasında dengesiz teklifleri önleyecek herhangi bir düzenleme bulunmamaktadır.

Dengesiz tekliflerin ortaya çıkardığı sorunları gidermek için birim fiyatlı işlerde revize birim fiyat uygulanmaktadır.

Kaynakça

-ARAL, Fahrettin; AYRANCI, Hasan. Borçlar Hukuku Özel Borç İlişkileri, 9. Baskı, Yetkin Yayınevi, Ankara, 2012

-AYDEMİR, Efrail. Eser Sözleşmesi ve İnşaat Hukuku, 3. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2016

-EFTEKİN, Ömer Özgün. "Yeni Birim Fiyatlı İş Kalemlerinde Neden Revize Fiyat Uygulanmıyor?", Mali Hukuk Dergisi, Kasım-Aralık 2010, Sayı 150

-EREN, Fikret. Borçlar Hukuku Özel Hükümler, 2. Baskı, Yetkin Yayınevi, Ankara, 2015

-ERGEZEN, Muaz. İstisna Sözleşmesinde Tarafların Sözleşmeyi Sona Erdirme Hakkı, Yetkin Yayınevi, Ankara, 2007

-GÜMÜŞ, Mustafa Alper. Borçlar Hukuku Özel Hükümler Cilt II, 3. Baskı, Vedat Kitapçılık, İstanbul, 2014

-KAPLAN, İbrahim. İnşaat Sözleşmeleri Hukuku ve Endüstri Yatırım Sözleşmeleri, Yetkin Yayınevi, Ankara, 2013

-KOCAAĞA, Köksal. İnşaat Sözleşmesi, Yetkin Yayınevi, Ankara, 2014

-ÖZ, Turgut. İnşaat Sözleşmesi ve İlgili Mevzuat, 3. Baskı, Vedat Kitapçılık, İstanbul, 2016

-TANDOĞAN, Hâluk. Borçlar Hukuku Özel Borç İlişkileri Cilt II, 5. Baskı, Vedat Kitapçılık, İstanbul, 2010

-YILMAZ, Mustafa; BAKIŞ, Adem; DERELİ, Zeynel Abidin; ÇİÇEK, Cebrail. "İnşaat İhalelerinde Dengesiz Teklif"

-www.ihale.gov.tr

-www.researchgate.net

-www.resmigazete.gov.tr