Makale Lebib Yalkın dergisinden alınmıştır.

MDERGI/8796A.047
(Ocak 2015 Sayı 133)


TÜRK MALI BELGESİ: BELGENİN DÜZENLEME ESASLARI VE KULLANIM YERİ


Dr. Bülent BÜBER

Kamu İhale Kurumu Grup Başkanı



Özet

Bu makalede, Türk Malı Belgesi ayrıntılı bir şekilde incelenecektir. Belgenin düzenlenme esasları değerlendirilecek ve bu belgenin kullanıldığı alımların gerçekleştirildiği Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA) hakkında bilgi verilecektir. Ayrıca 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamında gerçekleştirilen mal alımı ihalelerinde teklif edilen ürünün yerli malı olduğunu gösteren Yerli Malı Belgesi'ne ilişkin düzenlemeler de okuyucuya aktarılacaktır.

Anahtar Kelimeler: İhale, katılım öncesi yardım aracı, Türk malı belgesi, yerli malı belgesi.

1. Giriş

İhalelerle ilgili yayınlarda ve tartışmalarda, Yerli Malı Belgesi ve Türk Malı Belgesi'ni sıklıkla duymaya başladık. Yerli Malı Belgesi hakkında belirli bir bilgiye sahip olunmasına karşın Türk Malı Belgesi daha az bilinmektedir. Bazen bu iki belge karıştırılmaktadır.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamında gerçekleştirilen mal alımı ihalelerinde teklif edilen ürünün yerli malı olduğu Yerli Malı Belgesi ile tevsik edilmektedir. Türk Malı Belgesi (TMB) ise Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA) kapsamında gerçekleştirilen alımlarda kullanılan bir belgedir. Her iki belge de Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) ve Türkiye Esnaf ve Sanatkârları Konfederasyonuna bağlı odalar/birlikler/borsalar tarafından düzenlenmektedir.


TMB, "IPA programları ile ilgili bir sözleşme kapsamında iç piyasadan tedarik edilen tüm mal ve malzemelerin, tercihsiz menşe kurallarına göre Türk menşeli olduğunu veya Türk menşei kazanmış addolunduğunu" göstermektedir. Sözleşme konusu malın Türk menşeli olduğu veya Türk menşei kazanmış olduğu Gümrük Yönetmeliği dikkate alınarak belirlenmektedir.



2.Katılım Öncesi Yardım Aracı (Instrument for Pre-Accession Asistance-IPA)

Avrupa Birliği (AB) 2007 yılından itibaren aday ülkelere sağladığı malî yardım mekanizmasında değişikliğe gitmiş ve aday ya da potansiyel aday ülkelere yapılan malî yardımları Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA) adı altında birleştirmiştir.


IPA'nın temel amacı AB'ye üye olma yolundaki ihtiyaç ve önceliklere hizmet eden projelerin desteklenmesidir. Projeler aracılığıyla kullandırılan fonlar, AB müktesebatına uyum ve bu uyum için gerekli idari kapasitenin oluşturulmasını hedeflemektedir. Aynı zamanda ekonomik ve sosyal uyumun sağlanmasını amaçlayan projelere ilişkin destekler de gün geçtikçe artmaktadır.


IPA beş bileşenden oluşmaktadır:

• Geçiş Dönemi Desteği ve Kurumsal Yapılanma,

• Sınır Ötesi İşbirliği,

• Bölgesel Kalkınma,

• İnsan Kaynaklarının Geliştirilmesi,

• Kırsal Kalkınma (IPARD).

IPA'ya yönelik temel düzenlemeler, Avrupa Konseyinin 1085/2006 sayılı Katılım Öncesi Yardım Aracı Çerçeve Tüzüğü ile Avrupa Komisyonunun 718/2007 sayılı Tüzüğü'dür.

Türkiye bu yeni malî yardım mekanizmasının işleyişini düzenlemek üzere Avrupa Komisyonu ile 2008 yılında IPA Çerçeve Anlaşması'nı imzalamıştır.

Ayrıca Merkezi Olmayan Yapılanmanın IPA düzenlemelerine uygun olarak yeniden şekillendirilmesi amacıyla 2011/15 sayılı Başbakanlık Genelgesi yayımlanmıştır.




3.Türk Malı Belgesi (TMB)

TMB'nin tanzim ve onayına ilişkin usuller, TOBB ve TESK tarafından yayımlanan esaslar ile düzenlenmiştir.


Ayrıca Birlik ve Konfederasyonun, odaların TMB'nin tanzim ve onay işlemlerinde ortak uygulama yapmalarını sağlamaya yönelik kararlar alma konusunda yetkisi bulunmaktadır.

Ancak bu kararlar öncesi Avrupa Birliği Bakanlığının uygun görüşünün alınması gerekmektedir.

Türk Malı Belgesi, TOBB ve TESK'e bağlı odalar tarafından IPA programları kapsamındaki bir sözleşmenin yüklenicisi olan firmaya/firmalara düzenlenir.

Yüklenici firmanın belge düzenleme talep ettiği odanın üyesi olması zorunluluğu bulunmamaktadır.


Bir başka ifadeyle Oda, diğer odaların üyesi bulunan yüklenici firmaya TMB düzenleyebilir.


IPA programları kapsamındaki bir ihalede yüklenici olmayan firmaya TMB düzenlenmez.

TMB, TOBB ve TESK tarafından bastırılmakta ve odaların talepleri üzerine gönderilmektedir.

Bir başka ifadeyle odalar tarafından Birlik ya da Konfederasyonca bastırılan belgeler kullanılarak TMB düzenlenmektedir.


TMB, IPA sözleşmesinde yer alan her bir mal için ayrı ayrı düzenlenir.

Üreticisinin aynı olması halinde, birden fazla mal için tek bir belge de hazırlanabilir.

Bu durumda, belgenin "Sıro No, Eşyanın Cins ve Nev'i, Eşyanın Tanımı" başlıklı 9'uncu maddesinde, her mal ayrı bir satıra yazılacak ve sıra numarası verilecektir.


Tüm malların bu maddeye yazılamaması halinde yeni bir belge kullanılacak veya ilgili malların yer aldığı bir liste düzenlenecek ve belgeye eklenecektir.

Yüklenici öncelikle sözleşme konusu malın üreticisi olan firmaya belgenin ilgili bölümlerini doldurtacak ve belgenin arka yüzünde bulunan "Üretici Beyanı" kısmını imzalattıracaktır.


Ayrıca yüklenici, belgenin düzenlendiği malın Türkiye menşeli olduğunu gösteren aşağıdaki belgelerden biri ya da birkaçını üreticiden temin ederek başvurusuyla birlikte ilgili Odaya sunacaktır:

a) Tümüyle Türkiye Gümrük Bölgesinde elde edilmiş veya üretilmiş eşya için söz konusu eşyanın teminine ilişkin müstahsil makbuzu, borsa tescil beyannamesi, maden ruhsatı, alış faturaları vb.

b) Türkiye menşeli olmayan girdilerin kullanılması suretiyle üretimi gerçekleştirilen eşya için ithalat beyannamesi, alış faturası vb.

c) Üretici firmalara ait, düzenleme tarihi üç yılı geçmeyen kapasite raporları (Kapasite raporu ile beyan edilen eşyanın birebir uyuşması şartı aranmaz. Şüphe halinde Oda eksperinin görüşü alınabilir).

Oda TMB düzenlenecek malın Türk menşeli olduğunu veya Türk menşei kazanmış addolunduğunu gösteren bilgi ve belgeleri kontrol eder. Bu incelemelerin olumlu sonuçlanması halinde belge onaylanır. Onaylanan belgenin, sözleşme makamına ibraz edilmesi yüklenicinin sorumluluğundadır.

Onaylanan belge, onay tarihinden itibaren bir yıl süreyle geçerlidir. Sözleşme konusu ürünün ve üretici firmanın aynı olması halinde, belgenin Oda tarafından onaylı suretinin bu süre içerisinde aynı yüklenici tarafından birden fazla sözleşme kapsamında ibrazı mümkün olduğu gibi farklı sözleşme makamlarına ibrazı da mümkündür.

Odalar onayladıkları belgelere ilişkin bilgileri her üç ayda bir elektronik ortamda TOBB ve TESK'e gönderir ve belgeleri en az yedi yıl süreyle muhafaza ederler.

Birlik ve Konfederasyon, odalardan aldıkları bilgileri yine elektronik ortamda Avrupa Birliği Bakanlığına bildirir.



4.Yerli Malı Belgesi

Yukarıda da belirttiğimiz üzere 4734 sayılı Kanun kapsamında gerçekleştirilen ve yerli malı teklif eden istekliler lehine fiyat avantajı tanınan ihalelerde, teklif edilen malın yerli malı olduğu Yerli Malı Belgesi (YMB) ile tevsik edilir.


Belge, TOBB ve TESK'e bağlı ilgili Odalar tarafından düzenlenmektedir.

Yerli malı belirlenmesine ilişkin usul ve esaslar, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yayımlanan Yerli Malı Tebliği'nde (SGM 2014/35), düzenlenmiştir.

YMT'ye uygun olarak yapılacak belgelendirme işlemlerine ilişkin uygulama esasları ise TOBB ve TESK tarafından Bakanlığın görüşü alınarak yürürlüğe konulacaktır.


Yerli Malı Tebliği'nin (YMT) 4'üncü maddesinde, belge düzenlenecek mallar dört kategoride sınıflandırılmıştır:

• Sanayi ürünleri,

• Gıda ve tarımsal ürünler,

• Bitkisel ürünler-canlı hayvanlar ve bunlardan elde edilen ürünler ile su ürünleri,

• Madenler ve madencilik ürünleri ile kategorilerin hiç birine girmeyen ürünler.

YMT'nin 4'üncü maddesinin birinci fıkrasında sanayi ürünlerinin yerli malı olarak kabul edilebilmesi için aranan şartlar üç bent halinde düzenlenmiştir:

a) Ürünün Sanayi Sicil Belgesine sahip sanayi işletmeleri tarafından üretilmesi ve ürünün Sanayi Sicil Belgesi'ndeki "üretim konuları" içinde yer alması,

b) Ürünün tamamen Türkiye'de üretilmesi veya elde edilen ürünler ile üretim sürecinin önemli aşamalarının ve ekonomik yönden gerekli görülen en son esaslı işçilik ve eylemin Türkiye'de yapılmış olması,

c) Ürünün yerli katkı oranının en az % 51 olması.

YMT'deki yeniliklerden biri de yerli katkı oranına yönelik düzenleme yapılmasıdır. Yerli katkı oranının hesaplanmasına ilişkin formül Tebliğin 5'inci maddesinde yer almaktadır.

Yerli katkı oranına ilişkin formül şöyledir:





Hesaplamaya ilişkin belgelerin teknik ve malî yönden incelenmesi gerekmektedir.

Belgeler teknik yönden eksper tarafından incelenmekte olup Tebliğin 3'üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde eksper, "Oda/borsa tarafından belirlenen konusunda uzman kişiyi veya Üniversitelerin ilgili bölümlerinden konularında uzman kişi" olarak tanımlanmaktadır.

Yerli katkı oranına ilişkin belgeler malî yönden ise serbest muhasebeci, serbest muhasebeci mali müşavir ya da yeminli mali müşavir tarafından incelenmesi gerekmektedir.

Nihai ürünü teşkil eden yerli ve ithal girdi maliyetlerinin hesaplanmasında aşağıdaki kalemler dikkate alınacaktır:

a) Kullanılan doğrudan ve dolaylı malzeme giderleri,

b) Doğrudan ve dolaylı işçilik giderleri,

c) Ürünle ilgili genel giderler.

Yapılan inceleme sırasında belgeler tetkik edilerek, hesaplamanın doğruluğu ve resmî kayıtlara uygunluğu açısından teyit edilmesi ve imzalanması gerekmektedir.

Yerli katkı oranının hesaplanmasında hangi belgelerin dikkate alınacağı TOBB ve TESK tarafından yayımlanacak uygulama esaslarında belirtilecektir.

Üreticinin yerli katkı oranı hesabına ilişkin olarak odaya sunduğu ticari sır niteliğindeki bilgiler, kanunen yetkili mercilerden başkasına açıklanamaz.

Bu bilgiler başkalarına menfaat sağlamak veya zarar vermek amacıyla kullanılamaz.

Bu kapsamda odalar, ticari sırlarla ilgili bilgi ve belgelerin korunmasını sağlamak amacıyla her türlü tedbiri almakla yükümlüdür.

İmzalanan yerli katkı oranı hesabını içeren evrak, üretici veya üreticiyi temsil ve ilzama yetkili kişi/kişiler tarafından imzalı bir taahhütname ekinde yerli malı belgesini düzenleyecek ilgili odaya/borsaya teslim edilir.

YMB'yi düzenleyecek ilgili oda/borsa tarafından yerli katkı oranına yönelik teknik ve malî belgelerin kontrol edilmesi ve yerli katkı oranının YMB'de belirtilmesi gerekmektedir.

Tebliğin 7'nci maddesinde üreticinin yurt dışında üretim yapması/yaptırması ya da yurt dışından parça olarak ithal edilen ve yurt içinde basit birleştirmeyle oluşturulan ürünler için YMB düzenlenmeyeceği hüküm altına alınmıştır. Ancak yurt içinde kendi adına ve markasıyla bir başkasına üretim yaptırması durumunda ürünü üretene YMB düzenlenebilecektir.

5.Sonuç

Serbest muhasebeci, serbest muhasebeci mali müşavir ve yeminli mali müşavirlerin Yerli Malı Belgesi ve Türk Malı Belgesi hakkında bilgi sahibi olması önem taşımaktadır.

Özellikle Yerli Malı Belgesi'nin düzenlenmesi sırasında malî belgeleri inceleyecek meslek mensuplarının Yerli Malı Tebliği ve bu Tebliğ çerçevesinde hazırlanan düzenlemeleri dikkate almaları gerekmektedir.

Bilişim teknolojilerinin son derece hızla geliştiği günümüzde Türk Malı Belgesi'nin TOBB ve TESK tarafından bastırılan belgeler kullanılarak düzenlenmesinin bu gelişmelere uygun olmadığı görüşündeyiz.

Bu belgelerin gerçeğe aykırı bir şekilde düzenlenmesinin önlenmesi için bu belgelerin elektronik ortamda hazırlanması ve tüm kesimlerin ulaşabildiği bir internet sitesinde yayımlanmasının daha uygun olduğu görüşündeyiz.