Makale Lebibyalkın mevzuat dergisinden alıntıdır.




DOĞRUDAN TEMİN İLE GERÇEKLEŞTİRİLEN ALIMLARDA YANLIŞ BİR UYGULAMA:

VERGİ BORCU VE SGK BORCU SORGULANMASI
Hilmi Bahadır BARÇINSayıştay Başdenetçisi

Özet

Doğrudan temin, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 22'nci maddesinde ayrıntıları düzenlenen, ilgili Kanunun ayrıntılı hükümlerine tabi olmaması sebebiyle kamu idarelerince yoğun olarak kullanılan bir alım yöntemidir. Bu usul idarelerin çeşitli acil ve günlük ihtiyaçlarını tedarik etmeleri için ihale usullerinin uzun prosedürlerinden arındırılmış halidir. Kamu idarelerince bazen diğer ihale yöntemlerinde uygulanması gereken prosedürlerin doğrudan temin ile gerçekleşen alımlarda da uygulandığı görülmektedir. Yüklenici firmaya doğrudan temin ile gerçekleştirilen bir alımın hakedişi ödenirken yüklenicinin Sosyal Güvenlik Kurumu'na (SGK) borç sorgulaması ve vergi borcu sorgulaması uygulamalarında sorunlar yaşandığı gerek denetimlerde gerekse idarelerden gelen sorularda yoğun olarak karşılaşılan bir durumdur.

Anahtar Kelimeler: İhale, doğrudan temin, SGK borcu, vergi borcu.

1. Giriş

Her yıl büyümekte olan kamu alımları piyasasından pay almak isteyen istekliler ile ihtiyaçlarını tedarik etme amacında olan idarelerin oluşturduğu bu piyasanın kurallarının işlendiği temel mevzuat 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'dur. İdarelerimiz bu kanun uyarınca ihtiyaçlarını tedarik için ihaleye çıkmakta ve isteklilerimizde yine 4734 sayılı Kanun düzenlemeleri doğrultusunda tekliflerini hazırlamakta ve ihale komisyonlarınca değerlendirilmektedirler. Kamu İhale Kurumu 2013 yılı istatistiklerine göre bu yıl yaklaşık 100 milyar TL'lik kamu alımı gerçekleşmiştir. Bu alımlar içersinde ihale yöntemiyle gerçekleştirilen alımların toplamı 89,23 milyar TL iken; doğrudan temin yöntemiyle gerçekleştirilen alımların toplamı ise 6,43 milyar TL'dir.


Kamu İhale Kanunu'nun 22'nci maddesinde doğrudan temin yöntemi ile yapılabilecek alımlar 9 bent halinde sayılmıştır. Bu yazımızda idarelerimizin doğrudan temin ile yaptıkları alımlarda yüklenicilerin SGK ve vergi borcu sorgulanması konusunda yapmış oldukları hatalara değinilecektir.



2. Doğrudan Temin

2.1. Kamu İhale Kanunu'ndaki İhale Usulleri

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun ihale usullerini belirten 18'inci maddesi aşağıdaki gibi düzenlenmiştir;

"İdarelerce mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin ihalelerinde aşağıdaki usullerden biri uygulanır:

a) Açık ihale usulü.

b) Belli istekliler arasında ihale usulü.

c) Pazarlık usulü.

d) (Mülga: 30/7/2003-4964/12 md.)"

Görüleceği üzere 4734 sayılı Kanunun ilk yürürlüğe girdiği 2003 yılında ihale usulleri arasında sayılan bir alım usulü daha bir yıl geçmeden 4964 sayılı Kanun ile ihale usulleri arasından çıkarılmıştır. Bu alım usulü doğrudan temindir.

2003 yılında ilk yürürlüğe girdiğinde Kanunun 18'inci maddesindeki ihale usulleri arasında sayılan doğrudan temin yöntemi ile alım gerek idarelerimizden gelen talepler gerekse idarelerimizin büyük olmayan ve hemen tedarik edilmesi gereken bu istisnai alım usulünden beklenen faydayı görmemeleri nedeniyle temel ihale usulleri arasından çıkarılmıştır.

2.2. Doğrudan Temin ile Yapılabilecek Alımlar

Doğrudan Temin Yöntemi 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 22'nci maddesinde düzenlenmiştir. Doğrudan temin alım usulü yukarıda da belirttiğimiz üzere idarelerin çeşitli acil ve günlük ihtiyaçlarını tedarik etmeleri için ihale usullerinin uzun prosedürlerinden arındırılmış halidir. Ancak kanun koyucu doğrudan temin için de bazı usul düzenlemeleri yerine getirmiştir. Bu usul şartlarının bazıları idarelerimiz tarafından yerine getirilmesi zorunlu iken diğer usul düzenlemeleri idarelerimizin takdirine bırakılmıştır.

2.2.1. İdarenin Takdirine Bırakılan Prosedürler:

Doğrudan temin ile yapılan alımlarda;

- İlan yapılması,

- Teminat alınması,

- İhale komisyonu kurulması,

- İsteklilerde belirli yeterlik kriterlerinin aranması,

- Şartname düzenlenmesi,

- Sözleşme düzenlenmesi gibi hususların idarelerin takdirine bırakılan hususlardır. (Sözleşme düzenlenmesi ile ilgili istisnai olarak zorunlu prosedürler bulunmaktadır)

Yani yukarıda belirttiğimiz diğer ihaleler için zorunlu olan bu ihale prosedürleri doğrudan temin usulünde zorunlu değildir.

2.2.2. Zorunlu Prosedürler:

- Kamu alımının belirli bir süreyi gerektirmesi halinde yüklenici ile sözleşme imzalanır:

Doğrudan temin kapsamında alımı yapılacak malın teslimi veya hizmetin ya da yapım işinin belli bir süreyi gerektirmesi durumunda, alımın bir sözleşmeye bağlanması zorunludur. Ancak bir defada yapılacak alımlarda sözleşme yapılması idarelerin takdirindedir. Buna karşılık, maddenin (c) bendi kapsamında yapılan alımlarda ise madde metninde belirtildiği üzere sözleşme yapılması zorunludur.

- Onay Belgesi düzenlenmelidir.

- Fiyat araştırması yapılır:

İhale yetkilisince görevlendirilen kişi veya kişiler tarafından piyasada fiyat araştırması yapılması zorunludur. İdarelerce gerekli görülmesi halinde, fiyat araştırmaları, ilgili uygulama yönetmeliklerinde yaklaşık maliyetin belirlenmesine ilişkin esas ve usuller çerçevesinde yapılabilir.

- Onayı takiben ve buna ilişkin belgelerin dayanakları ile birlikte onay belgesine eklenmesi zorunludur.



3.Doğrudan Temin ile Alımlarda SGK Borcu Yoktur Sorgulaması

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun; Prim ve idari para cezası borçlarının hakedişlerden mahsubu, ödenmesi ve ilişiksizlik belgesinin aranması başlıklı 90'ıncı maddesinin,

İkinci fıkrasında, "İşverenlerin hakedişleri, Kuruma idari para cezası, prim ve prime ilişkin borçlarının olmaması kaydıyla ödenir. Kesin teminatları ise ihale konusu işle ilgili olarak Kuruma borçlarının bulunmadığının tespit edilmesinden sonra iade edilir. İşverenlerin, kamu idareleri ile döner sermayeli kuruluşlar, bankalar ve kanunla kurulan kurum ve kuruluşlar nezdindeki her çeşit alacak, teminat ve hakedişleri üzerinde işçi ücreti alacakları hariç olmak üzere yapılacak her türlü devir, temlik ve el değiştirme, Kurum alacaklarını karşılayacak kısım ayrıldıktan sonra, kalan kısım üzerinde hüküm ifade eder."

Üçüncü fıkrasında, "Hakedişlerin mahsubu ve ödenmesi ile teminatların prim ve idari para cezası borçlarına karşılık tutulmasına ilişkin işlemlerin usûl ve esasları Bakanlar Kurulunca çıkarılacak yönetmelikle tespit edilir."

hükmü yer almaktadır.

İlgili yönetmelik 22/9/2008 tarihli ve 2008/ 14174 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile "Sosyal Güvenlik Kurumu Prim ve İdari Para Cezası Borçlarının Hakedişlerden Mahsubu, Ödenmesi ve İlişiksizlik Belgesinin Aranması Hakkında Yönetmelik" adı ile 29/9/2008 tarihinde 27012 (2.Mük.) sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Yönetmelik hükümleri doğrultusunda, hizmet alımları ve yapım işleri ile ilgili olarak yalnızca ihale konusu işe ait işyeri dosyasının, piyasadan hazır halde alınıp satılan mal teslim işleri için ilgili işverenin yalnızca merkez adresinin bağlı bulunduğu Ünitede işlem gören devamlı ve geçici nitelikteki tüm işyeri dosyalarının muaccel sigorta primi, işsizlik sigortası primi ve idari para cezası ile bunlara ilişkin gecikme cezası, gecikme zammı ve diğer fer'ilerinden oluşan borçlarının olup olmadığı sorgulanacaktır.

Hizmet alımları ve yapım işlerine ilişkin ihale konusu işin devamlı nitelikteki işyeri sigortalıları ile yapılmış olması halinde, hakedişlerden kesinti yapılmasına esas olmak üzere ihale konusu işin yapıldığı dönemlere bakılmaksızın devamlı nitelikteki işyerinin, sigorta primi, işsizlik sigortası primi ve idari para cezası ile bunlara ilişkin gecikme cezası, gecikme zammı ve diğer fer'ilerinden oluşan tüm borçları sorgulanacaktır.

Gerek 5510 sayılı Kanun gerekse ilgili yönetmelik hükümlerinde görüleceği üzere hakediş ödemesi gerçekleşmeden SGK' ya yüklenicinin vergi borcu sorgulaması yapılabilmesi için söz konusu alımın bir ihale sonucu gerçekleşmesi gerekmektedir.

Diğer taraftan; "doğrudan temin usulü", uygulanacak ihale usullerine ilişkin 18'inci madde içeriğinden çıkartıldığından, doğrudan temin usulü ile yapılan hak ediş ödemesine esas muaccel borcun bulunup bulunmadığı hususu SGK'ya sorulmayacaktır.



4.Doğrudan Temin ile Alımlardan Vergi Borcu Yoktur Sorgulaması

5766 sayılı Kanun ile 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'a eklenen 22/A maddesi ile;

- 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamına giren kurumların bu Kanun kapsamında hak sahiplerine yapacakları ödemelerde,

'

Vergi dairelerine vadesi geçmiş borcu bulunmadığına ilişkin belge aranılması zorunluluğu getirmeye ve maddenin uygulamasına ilişkin usul ve esasların belirlenmesi hususunda Maliye Bakanlığı'na yetki verilmiş, bu yetkiye istinaden Seri: A Sıra No: 2 Tahsilât Genel Tebliği ile,

01.08.2008 tarihinden itibaren 4734 sayılı Kanun kapsamına giren kurumların bu kanun kapsamında hak sahiplerine yapacakları 2.000.00 TL ve üzeri ödemelerde hak sahiplerinin ve ilgililerin Maliye Bakanlığı'na bağlı tahsil dairelerine vadesi geçmiş borçlarının bulunmadığına ilişkin belge aranılması zorunluluğu getirilmiştir.

Bu nedenle kamu idarelerince 2.000,00 TL'nin üzerindeki doğrudan temine yönelik alımlarda vergi borcu sorgulamasının yapılması gerekmektedir.

Kamu İhale Kanunu kapsamında ödeme yapacak kurum ve kuruluşlar, hak sahiplerine ödeme yapmadan önce vadesi geçmiş borç durumunu gösterir belge arayacaklar, bu Tebliğ ile belirlenen tutarın üzerinde vadesi geçmiş borç bulunması halinde ödeme yapmayacaklardır. Ancak, borçlunun tahsil dairesine olan borçlarını ödemesi veya sair sebeplerle, ihale nedeniyle kendisine yapılması gereken ödemenin yapılmasını engelleyen durumun kalkması üzerine, yeni alacağı belgeye göre ihaleyi yapan kurum ve kuruluşların gerekli ödemeyi hak sahibine yapabilecekleri tabiidir. (Seri A Sıra No:3 Tahsilat Genel Tebliği ile eklenen cümle) Vadesi geçmiş borç durumunu gösterir belgenin; 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu kapsamına giren kurumların muhasebe birimlerince, diğer kurumların ödemeyi yapacak birimlerince aranılması gerekmektedir.



5. Sonuç

Doğrudan temin yöntemi, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 4'üncü maddesinde tanımlandığı üzere Kanunun 22'nci maddesinde belirtilen hallerde ihtiyaçların, idare tarafından davet edilen isteklilerle teknik şartların ve fiyatın görüşülerek doğrudan temin edilebildiği usuldür. Bu alım usulü yukarıda da belirttiğimiz üzere idarelerin çeşitli acil ve günlük ihtiyaçlarını tedarik etmeleri için ihale usullerinin uzun prosedürlerinden arındırılmış halidir. Yukarıda açıklamış olduğumuz üzere idarelerimizin doğrudan temin yöntemi ile yapmış olduğu alımlarda:

- SGK borcu yoktur sorgulaması yapılmaması,

- 2.000,00 TL'nin üzerindeki alımlarda yüklenicinin vergi borcu sorgulaması yapılarak A Sıra No: 2 Tahsilât Genel Tebliği hükümleri çerçevesinde işlem yapmaları gerekmektedir.


Ancak denetimlerde ve uygulamalarda bu iki sorgulamanın da yapılmadığı veyahut SGK sorgulamasının yapıldığı görülmektedir. Gelir İdaresi Başkanlığınca İçişleri Bakanlığına gönderilen 18.05.2012 tarihli ve B.07.1.GİB.0.20.36-110(3660-22463)-05301 sayılı yazıda;

"Sayıştay Başkanlığınca 6085 sayılı Sayıştay Kanunu, genel kabul görmüş uluslararası denetim standartları ve Sayıştay ikincil mevzuatı çerçevesinde yapılan denetimlerde; mahalli idarelerimizin 2.000,00 TL'nin üzerindeki kamu alımlarında yüklenicilerin vergi borcunun olup olmadığı konusunda Maliye Bakanlığına Bağlı vergi dairelerinden yüklenicilerin "Vadesi Geçmiş Borç Durumunu" gösterir belgenin istenilmediğinin tespit edildiği,

Bahse Konu Tebliğ'de bu zorunluluğa uymadan ödeme yapan kurum ve kuruluşlara borçlunun bağlı bulunduğu takibe salahiyetli tahsil dairesince 2.000,00 TL idari para cezası tahakkuk edileceği, bu idari para cezasının ilgisine tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenmesi gerektiği,

Bu konuda idarelerimizin daha dikkatli olması gerektiği"

belirtilmiştir.

Kaynakça

- Kamu Alımları İzleme Raporu 2013, www. kik.gov.tr/istatistikler/2013

- 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu. www.kik.gov.tr/mevzuat