Makale Lebib Yalkın mevzuat dergisinden alıntıdır

İLÂVE TEDİYE KAPSAMINA GİREN İŞYERİ VE İŞÇİLER Cumhur Sinan ÖZDEMİR

ÇSGB İş Başmüfettişi


Özet

İlave tediye, sözleşme ile kararlaştırılan bir ödeme değil, 6772 sayılı Kanun ile öngörülmüş sayı ve miktarda yapılacak bir ödemedir. İlave tediye hesabı, Bakanlar Kurulunun belirlediği ödeme tarihlerindeki ücrete göre yapılır. İşçi tam yıl çalışmamış ise, ilave tediye o yıl için kıstelyevm esasına göre hesaplanıp ödenir. İşçinin ilave tediye alacağına esas olacak çalışma süresinin hesaplanmasında iş sözleşmesinin devamı müddetine rastlayan yasal ve idari izinler, hastalık izinleri, hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatil günleri, çalışılmış gibi hesaba katılır.


Anahtar Kelimeler: İlâve tediye, istihkak, kamu işletmeleri, ikramiye.

1. Giriş

4857 sayılı İş Kanunu işçi tanımına 2'nci maddesinde yer vermiştir. Buna göre "bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişiye işçi" denir. Bir iş sözleşmesine dayanarak, Devlet ve Ona Bağlı Müesseselerde Çalışan İşçilere İlave Tediye Yapılmasına ilişkin 6772 sayılı Kanunda belirtilen kurumlarda çalışan her işçiye ilave tediye ödemesinin yapılması gerekir. 18.09.2015 tarih, 29479 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Bakanlar Kurulu Kararı gereği; 6772 sayılı Kanun kapsamına giren kurumlarda çalışan işçilere, anılan Kanunun 3'üncü maddesine göre 2015 yılında verilecek ilave tediyenin birinci yarısı 21.09.2015 tarihinde ödenmiş, diğer yarısının ise 25.12.2015 tarihinde ödenmesi kararlaştırılmıştır.



2. İlâve Tediye

İlave tediye, sözleşme ile kararlaştırılan bir ödeme değil, 6772 sayılı Kanun ile öngörülmüş sayı ve miktarda yapılacak bir ödemedir. İlave tediyenin sayısı ve tutarı ilgili işçinin çalıştırıldığı kamu işletmeleri ve çalıştığı somut işe göre değişen bir sınırla saptanmıştır. Eğer ilgili işyeri bir maden işletmesi değilse, işçi hangi işte çalışırsa çalışsın, her işçiye her bir yıl için sadece bir kez ve bir aylık hak ediş tutarında ilave tediye ücreti ödenecektir. Buna karşın ilgili işyeri bir maden işletmesi ise burada çalışan her işçiye, her yıl için her biri bir aylık hak edişini aşmayacak tutarda iki ikramiye ödenmesi zorunludur. İlave tediye ücreti de İş Kanunu'nun, 32'nci maddesinde sayılan ücret niteliğindedir. İlave tediye alacağının kapsamı, yararlanacaklar, yararlanma şartları, miktarı ve ödeme zamanı 6772 sayılı Devlet ve Ona Bağlı Müesseselerde Çalışan İşçilere İlave Tediye Yapılması Hakkındaki Kanun ile düzenlenmiştir. Kanunun 1'inci maddesinde, Devlet ve ona bağlı kurumların hangileri olduğu, ayrıca yararlanacak kişiler açıkça belirtilmiştir.

2.1. İlave Tediye'nin İşveren Yönünden Kapsamı

Devlet ve ona bağlı olmak üzere,

' Genel, katma ve özel bütçeli daireler,

' Sermayesi değişen kurumlar,

' Sermayesinin yarısından fazlası Devlete ait olan şirket ve kurumlar ve bunlara bağlı kuruluşlar,

' Belediyeler ve belediyelere bağlı kuruluşlar,

' Sermayesinin tamamı Devlete ait olan veya bu sermaye ile kurulan iktisadi Devlet kuruluşları.

Yukarıda belirtilen kurumlarca, sermayesinin yarısından fazlasına iştirak suretiyle kurulan kuruluşlar ve bunların aynı nispette iştirakleriyle vücut bulan kurumlar, ticaret ve sanayi odaları ve borsalar veya satın alınıp belediyelere bağlanan müesseseler de Kanun kapsamına alınmıştır.

5018 sayılı Kamu Mali Yönetim ve Kontrol Kanununda; merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri, sosyal güvenlik kurumları ve mahalli idarelerden oluşan genel yönetim kapsamındaki kamu idareleri kanuna ekli cetvellerde sayılmıştır. Bu cetvellerde genel bütçe kapsamındaki kamu idareleri, özel bütçeli idareler, düzenleyici ve denetleyici kurumlar ve sosyal güvenlik kurumları çalışanları da kanun kapsamındadır.

Sonuç itibari ile kapsam bakımından, Devlet tarafından yasa ve yasanın verdiği yetki ile idari işlemle kurulan ve kamusal yetki ve ayrıcalıklardan yararlanan kamu tüzel kişilikleri ve bunlara bağlı kuruşlarda iş sözleşmesi ile çalışanlara da uygulanacaktır.

2.2. İlave Tediye'nin İşçi Yönünden Kapsamı

4847 sayılı İş Kanunu kapsamına girsin girmesin, yukarıda belirtilen Devlet ve ona bağlı kurumlarda İş Kanunu'nun, 1'inci maddesindeki tanıma göre işçi sayılan herkes bu alacaktan yararlanacaktır. Kanun, 4857 ve 1475 sayılı İş Kanunundan önceki İş Kanununa atıfta bulunmuştur. 4857 sayılı İş Kanunu işçi tanımına 2'nci maddesinde yer vermiştir. Buna göre "bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişiye işçi" denir. O halde bir iş sözleşmesine dayanarak, yukarıda belirtilen kurumlarda çalışan her işçiye ilave tediye ödemesinin yapılması gerekir.

2.3. İlave Tediye'nin Ücret Yönünden Kapsamı

6772 sayılı Kanunun 3'üncü maddesinde, yukarıda belirtilen işyerlerinde çalışan işçilere her yıl için birer aylık (yeraltında çalışan işçilere her yıl için ikişer aylık) ilave tediye dışında, birer aylık ücret istihkaklarını geçmemek üzere Bakanlar Kurulu kararı ile aynı oranda bir ilave tediye ödemesi yapılabileceği belirtilmiştir.

Yasanın Ek.1'inci maddesi ile ilave tediyelerin toplu iş sözleşmesi ile kararlaştırılması halinde buna sınır getirilmiş ve "Kanun uyarınca işçilere yapılan ilave tediyelerden ayrı olarak, her yıl için her biri bir aylık istihkakları tutarını (hafta ve genel tatil ücretleri dahil) geçmemek şartıyla toplu iş sözleşmeleri ile en çok iki ikramiye daha verilebilir" düzenlemesine yer verilmiştir. Toplu iş sözleşmesi ile yukarda belirtilen kurumlarda çalışan işçilere en çok iki ay daha ilave tediye ödeneceğinin kararlaştırılabileceği, bu miktar üzerinde ödeme yapılacağı şeklindeki düzenlemenin yasal sınırını aşan miktarı geçersiz sayılacaktır. Kanun, kapsam içinde olmayan ancak toplu iş sözleşmesi uygulanacak işyerleri için de Ek. 2'nci madde ile bir sınırlama getirmiş ve kapsamda kalmayan işyerlerinde toplu iş sözleşmeleri ile en çok dört aylık, yeraltındaki işyerlerin de ise en çok beş aylık ilave tediye oranında ücret ödeneceği kuralına yer vermiştir. Ancak bu tür işyerlerinde toplu iş sözleşmesi ile kararlaştırılan bu tür ödemeleri ilave tediye olarak değil, akdi ikramiye olarak kabul etmek gerekir.

6772 sayılı Kanunun 4'üncü maddesine göre, ilave tediye alacağının ödeme zamanını, Bakanlar Kurulu belirler. Bakanlar Kurulunun kararı ile ilave tediye alacağı muaccel hale gelir. İlave tediye hesabı, Bakanlar Kurulunun belirlediği ödeme tarihlerindeki ücrete göre yapılmalıdır.

Ödeme zamanı taraflarca kararlaştırılmadığında, Borçlar Kanunu'nun, 117'nci maddesi uyarınca, temerrüt için alacaklının ihtarına gerek vardır. İlave tediye alacağı yasadan kaynaklandığından, talep halinde temerrüt tarihinden itibaren yasal faiz yürütülecektir.

6772 sayılı Kanunun 4'üncü maddesinde ilave tediye alacağının nasıl hesaplanacağı ve kesinti yapılıp yapılmayacağı belirtilmiştir. Buna göre aylık olarak bu alacağın hesaplanmasında, fazla mesai, evlilik, çocuk zamları veya primleri, ayni yardımlar, hafta ve genel tatil ücretleri gibi esas ücrete dahil olan ödemeler dikkate alınmaz. Bu düzenleme nedeni ile ilave tediye alacağının bir ay için yirmialtı gün üzerinden hesaplanması gerekir.

01.10.2008 tarihinde yürürlüğe giren 5510 sayılı Yasanın 80/c ve 105'inci maddeleri uyarınca, ücretin eki niteliğindeki bu ödeme, 01.10.2008 tarihinden itibaren sigorta prim kesintisine tabidir.

İlave tediye alacağı, ödeme tarihinde işçinin işinden ayrılmış olup olmadığına bakılmaksızın, hak edilen yıl içinde o yerde veya aynı idare, teşekkül ve müesseseye ait muhtelif yerlerde geçmiş olan hizmetlerinin toplamı oranında ve son çalıştığı yerde ödenir. İşçi tam yıl çalışmamış ise, ilave tediye o yıl için kıstelyevm esasına göre hesaplanıp ödenecektir.

İşçinin ilave tediye alacağına esas olacak çalışma süresinin hesaplanmasında iş sözleşmesinin devamı müddetine rastlayan yasal ve idari izinler, hastalık izinleri, hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatil günleri, çalışılmış gibi hesaba katılacaktır.

2.4. Mevsimlik İşçilere İlave Tediye Ücreti Ödenmesi

Çalışmanın sadece yılın belirli bir döneminde sürdürüldüğü veya tüm yıl boyunca çalışılmakla birlikte çalışmanın yılın belirli dönemlerinde yoğunlaştığı işyerlerinde yapılan işler mevsimlik iş olarak tanımlanabilir. Söz konusu dönemler, işin niteliğine göre uzun veya kısa olabilir. Mevsimlik iş, işyerindeki faaliyetin mevsimin özelliklerine göre yoğunlaşan veya azalan, hatta son bulabilen iştir. Her zaman aynı sayıda işçi çalıştırmaya elverişli olmayan ve işyerinde yürütülen faaliyetin niteliğine göre işçilerin her yıl belirli sürelerde yoğun olarak çalıştıkları fakat yılın diğer döneminde işçilerin iş sözleşmelerine ertesi yılın faaliyet dönemi başına kadar ara vermeyi gerektiren işlerin, mevsimlik iş olarak değerlendirilebilmesi mümkündür.

6772 sayılı Kanunun 1'inci maddesinde "..İş Kanunu'nun şümulüne giren veya girmeyen yerlerde çalışmakta olan ve İş Kanunu'nun muaddel birinci maddesindeki tarife göre işçi vasfında olan kimselere, ücret sistemleri ne olursa olsun, her yıl için birer aylık istihkakları tutarında ilave tediye yapılır" hükmü bulunmaktadır. Kanun hükmüne göre ilave tediye ücretine hak kazanılması için işçinin tam bir yıl çalışılmasının gerektiği yönünde yorum mümkündür; ancak, Yargıtay kararında (22. HD., E:2013/ 11909 - K:2014/19789 - T:30.06.2014) bir tam yılın dolmadığı dönemler için çalışma süresine orantılı kıstelyevm hesabı ile sonuca gidileceği belirtilmiştir. Örneğin; işçi o yıl 150 gün çalışmışsa günlüğünün 40 TL olduğunu varsayarsak, hesaplama, 150 x 40 TL x 52 gün (yıllık ilave tediye) / 365 gün = 854,79 TL şeklinde yapılacak ve işçi kıstelyevm hesabına göre 150 gün karşılığı ilave tediye ücretine hak kazanacaktır. Yargı kararı doğrultusunda, mevsimlik işçilere çalıştıkları gün süresi baz alınarak ilave tediye ücreti ödenecektir.

3. Sonuç

İlave tediye, sözleşme ile kararlaştırılan bir ödeme değil, 6772 sayılı Kanun ile öngörülmüş sayı ve miktarda yapılacak bir ödemedir.

İlave tediyenin sayısı ve tutarı ilgili işçinin çalıştırıldığı kamu işletmeleri ve çalıştığı somut işe göre değişen bir sınırla saptanmıştır.

Eğer ilgili işyeri bir maden işletmesi değilse, işçi hangi işte çalışırsa çalışsın, her işçiye her bir yıl için sadece bir kez ve bir aylık hak ediş tutarında ilave tediye ücreti ödenecektir.

Buna karşın ilgili işyeri bir maden işletmesi ise burada çalışan her işçiye, her yıl için her biri bir aylık hak edişini aşmayacak tutarda iki ikramiye ödenmesi zorunludur.

İlave tediye alacağının ödeme zamanını, Bakanlar Kurulu belirler. Bakanlar Kurulunun kararı ile ilave tediye alacağı muaccel hale gelir.

İlave tediye hesabı, Bakanlar Kurulunun belirlediği ödeme tarihlerindeki ücrete göre yapılır. İşçi tam yıl çalışmamış ise, ilave tediye o yıl için kıstelyevm esasına göre hesaplanıp ödenecektir.

İşçinin ilave tediye alacağına esas olacak çalışma süresinin hesaplanmasında iş sözleşmesinin devamı müddetine rastlayan yasal ve idari izinler, hastalık izinleri, hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatil günleri, çalışılmış gibi hesaba katılacaktır.

Kaynakça

-ÖZDEMİR, Cumhur Sinan, Soru-Cevap ve İçtihatlı İş Kanunu Rehberi, Ankara, Adalet Yayınevi, 2015

-ÖZDEMİR, Cumhur Sinan, Yargıtay Karar İçtihatlı ve Açıklamalı İş Kanunu, Ankara, Maliye Postası Yayınları, 2012

-ÖZDEMİR, Cumhur Sinan, Açıklamalı ve İçtihatlı İş Mevzuzatı Rehberi, İstanbul, Maliye Hesap Uzmanları Derneği Yayınları, 2011

-ÖZDEMİR, Cumhur Sinan, İş Kanunu İşveren ve İşçi Rehberi, Ankara, Adalet Yayınevi, 2010

-ÖZDEMİR, Cumhur Sinan, Yargıtay Kararları ile Açıklamalı Güncellenmiş İş Kanunu, Ankara, Yaklaşım Yayınları, 2009