Makale Lebib Yalkın Mevzuat Drgisinden alıntıdır.


HİZMET AKDİNE TABİ ÇALIŞAN SİGORTALILARIN BORÇLANABİLECEĞİ SÜRELER

Sevgi ÜVEDİ

SGK, Hizmet Akdiyle Çalışanlar Daire Bşk.lığı Şb.Md.

Özet

Hizmet borçlanması, sigortasız geçen çalışma sürelerine ilişkin primlerin, yapılan yasal düzenlemeler çerçevesinde sonradan ödenmek suretiyle sigortalının hizmetlerine eklenmesi anlamına gelmektedir.

5510 sayılı Kanunun 41'inci maddesine göre, Kanun kapsamında sigortalı olanların prim ödenmeksizin geçen hangi süreleri borçlanabileceğine yer verilmiştir.

Buna göre, ilgili kanunlar gereği verilen ücretsiz doğum ya da analık izni süreleri ile kadın sigortalının üç çocukla sınırlı olmak üzere 6 yıla kadar çalışamadıkları süreler, er veya erbaş olarak silâh altında veya yedek subay okulunda geçen süreler, personel mevzuatına göre aylıksız izin süreleri, sigortalı olmaksızın doktora öğrenimi veya tıpta uzmanlık için yurt içinde veya yurt dışında geçirdikleri normal doktora veya uzmanlık öğrenim süreleri, sigortalı olmaksızın avukatlık stajını yapanların normal staj süreleri, sigortalı iken herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınanlardan bu suçtan dolayı beraat edenlerin tutuklulukta veya gözaltında geçen süreleri, grev ve lokavtta geçen süreleri, hekimlerin fahrî asistanlıkta geçen süreleri, seçim kanunları gereğince görevlerinden istifa edenlerin, istifa ettikleri tarih ile seçimin yapıldığı tarihi takip eden ay başına kadar açıkta geçirdikleri süreleri, 4857 sayılı Kanuna göre kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan sigortalıların, kısmi süreli çalıştıkları aylara ait eksik süreleri, Sigortalı olmaksızın, 1416 sayılı Ecnebi Memleketlere Gönderilecek Talebe Hakkında Kanuna göre yurt dışına gönderilen ve öğrenimini başarıyla tamamlayarak yurda dönenlerden yükümlü bulunduğu mecburi hizmet süresini tamamlamış olanların, yurt dışında resmî öğrenci olarak geçirmiş oldukları öğrenim sürelerinin 18 yaşının tamamlanmasından sonraki döneme ait olan kısmı, borçlanma kapsamında yer almaktadır.

Kanunda sayılan bu sürelerini borçlanan ve borçlanma karşılığı tahakkuk eden primlerini ödeyen sigortalıların emeklilik işlemlerinde bu süreler hizmet olarak değerlendirilmekte, ayrıca bu sürelerden bazıları ise sigortalılık başlangıç tarihini değiştirdiğinden, sigortalıların emeklilik yaşlarını da olumlu yönde etkilemektedir.

Anahtar Kelimeler: 5510 sayılı Kanun, hizmet borçlanması, boşta geçen süre, SGK.

1. Giriş

Hizmet borçlanmaları, sigortasız geçen çalışma sürelerine ilişkin primlerin, sonradan ödenmek suretiyle sigortalıların hizmetlerine katılması suretiyle yapılmaktadır. Sigortalı ların yapabilecekleri borçlanmalar 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 41'inci maddesinde düzenlenmiştir. Genel olarak borçlanmaların yer verilen geçici düzenlemeler ile de sigortalılara borçlanma hakkı tanınmıştır.

Bu yazıda sigortalıların borçlanabileceği sürelerin yanı sıra zaman içerisinde yapılan geçici düzenlemeler ile hizmet akdine tabi çalışan sigortalıların borçlanabileceği süreler incelenecektir.



2.5510 Sayılı Kanunun 41'inci Maddesine Göre Borçlanılacak Süreler

5510 sayılı Kanunun 41. maddesine göre yapılan borçlanmalar hizmetten sayılmakta olup, primi ödenmeyen borçlanma süreleri ise hizmetten sayılarak, emeklilik işlemlerinde dikkate alınmaktadır.

2.1. Doğumdan Sonra Geçen Sürelerin Borçlandırılması

5510 sayılı Kanun'un 41. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi gereğince kadın sigortalıların ilk defa sigortalı olarak çalışmaya başladıkları tarihten sonra üç defaya mahsus olmak üzere, her doğum için doğum tarihinden itibaren geçen en fazla iki yıllık süreleri, bu sürede adlarına prim ödenmemiş olması ve çocuklarının yaşaması şartıyla borçlandırılmaktadır.

2.2. Ücretsiz Doğum ya da Analık İzni Sürelerinin Borçlanması

5510 sayılı Kanun'un 4. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendine tabi kadın sigortalıların çeşitli iş kanunları (854, 4857, 5953 ve diğer iş kanunları) gereğince kullanmış oldukları ücretsiz doğum ya da analık izin sürelerinin işyerinden alınacak olan belgelerle ve doğum öncesine ve sonrasına ilişkin olarak sağlık kurulları tarafından düzenlenen raporlarla müracaat etmeleri halinde bu süreler de borçlanma kapsamında değerlendirilmektedir.

2.3. Er veya Erbaş Olarak Silah Altında veya Yedek Subay Okulunda Geçen Süreler

Muvazzaf ve ihtiyat askerlikte er ve 01.01. 1950 tarihinden sonra yedek subay okulunda öğrenci olarak geçen süreler borçlanılabilmektedir.

Yapılacak askerlik borçlanmalarında, hava değişimlerinin 1111 sayılı Askerlik Kanununun yayımlandığı 17.07.1927 tarihine kadar 1 yılının, bu tarihten sonra ise 3 ayının askerlik süresi olarak dikkate alınması gerektiğinden, hava değişimi sürelerinin 17.07. 1927 tarihine kadar 1 yılı, bu tarihten sonra ise 3 ayı aşan kısmı ile hastalık veya cezai bir sebeple uzayan süreler borçlandırılmamaktadır.

Askerliğini er olarak yapanların aksi bir durum bulunmadıkça, esarette geçen süreleri muvazzaf askerlik hizmetinden sayıldığından bu süreler de borçlandırma kapsamı dışında yer almaktadır.

2.4. Personel Mevzuatlarına Göre Aylıksız İzinde Geçen Süreler

5510 sayılı Kanun'un 4. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamındaki sigortalıların tabi oldukları personel mevzuatı hükümlerine göre kullandıkları ücretsiz izin süreleri borçlandırılmaktadır.

2.5. Doktora veya Tıpta Uzmanlık Öğreniminde Geçen Süreler

Sigortalıların sosyal güvenlik kanunlarına tabi olmaksızın yurt içinde veya yurt dışında geçirdikleri normal doktora veya tıpta uzmanlık öğrenim süreleri borçlandırılmaktadır.

Milli Eğitim Bakanlığınca 1416 sayılı Kanuna dayanılarak doktora öğrenimi için yurtdışına gönderilenlerin, yurtdışına çıkmadan önce Bakanlıkça planlanan doktora öğrenim sürelerinin, çeşitli nedenlerle ve Bakanlığında uygun görmesi ile uzatılması nedeniyle borçlanma işlemlerinde uzatılan sürelerin Türkiye'deki normal doktora veya uzmanlık öğrenim sürelerini aşmamak kaydıyla dikkate alınmaktadır. Bu nedenle, 06.10.1982 tarihine kadar yapılan doktora öğrenim süreleri en fazla beş yıl, bu tarihten sonra yapılan öğrenim süresi ise altı yıllık süre borçlandırılmaktadır.

2.6. Avukatlık Stajında Geçen Süreler

1136 sayılı Avukatlık Kanunu gereğince avukatlar, sigortalı olmaksızın ilk altı ay mahkemelerde, kalan altı ay da avukat yanında olmak üzere toplam 1 yıllık staj süreleri borçlanma kapsamındadır.

Avukatlık staj süresi sırasında, sosyal güvenlik kuruluşlarından birisine prim ödendiğinin tespit edilmesi veya askerlik hizmeti ile staj sürelerinin iç içe geçtiğinin tespit edilmesi halinde, prim ödenen süreler veya askerlik hizmetinden sayılan süreler düşülmek suretiyle kalan staj süreleri borçlandırılmaktadır.

2.7. Tutuklulukta veya Gözaltında Geçen Süreler

Sigortalı iken herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınanlardan beraat edenlerin tutuklulukta veya gözaltında geçen ve bu sürede adlarına prim ödenmemiş süreleri borçlandırılmaktadır. Tutukluluk veya gözaltı sürelerinin mahkumiyetle sonuçlanması durumunda ise bu süreler borçlandırma kapsamı dışında kalmaktadır.

2.8. Grev ve Lokavtta Geçen Süreler

Sigortalıların iş akitlerinin askıda kaldığı bu sürelerde malullük yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödenmediğinden grev/lokavtta geçen süreler borçlanma kapsamındadır.

2.9. Hekimlerin Fahri Asistanlıkta Geçen Süreleri

Sigortalılar fahri asistanlıkta geçen sürelerini, ilgili üniversite veya hastanelerden temin edecekleri belge ile müracaat etmeleri halinde bu süreler borçlanma kapsamındadır.

2.10. Seçim Kanunları Gereğince Görevlerinden İstifa Edenlerin Açıkta Geçirdikleri Süreler

5510 sayılı Kanun'un 41. maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendi uyarınca seçim kanunlarına göre görevlerinden istifa eden Kanunun 4. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendine tabi sigortalıların istifa ettikleri tarih ile seçimin yapıldığı tarihi takip eden ay başına kadar açıkta geçirdikleri süreleri, seçimin yapıldığı tarihten önce görevine başlayanların ise istifa ettikleri tarih ile göreve başladıkları tarih arasındaki süreleri, seçimlerin yapılamaması veya ertelenmesi nedeniyle yeniden görevlerine dönenlerin seçime katılmak üzere görevlerinden ayrıldıkları tarih ile seçimlerin ertelenmesi nedeniyle görevlerine başladıkları tarih arasında geçen süreleri borçlandırılmaktadır.

2.11. 4857 Sayılı Kanun'a Göre Kısmi Süreli İş Sözleşmesi İle Çalışanların Borçlanmaları

5510 sayılı Kanun'un 41. maddesine eklenen (i) bendi ile 25.02.2011 tarihinden sonraki sürelere ilişkin olmak üzere, 4857 sayılı Kanun'a göre kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan sigortalıların kısmi süreli çalıştıkları aylara ait eksik kalan sürelerini borçlanmalarına imkan sağlanmıştır.

Kamu idaresine ait işyerlerinde çalıştırılan ve iş akdi askıda olan sigortalılar 4857 sayılı Kanun gereğince belirli süreli iş sözleşmesine tabi olduklarından iş akdinin askıda olduğu süreler borçlanma kapsamında değerlendirilmemektedir.

2.12. 1416 Sayılı Kanun Uyarınca Yurtdışında Geçen Öğrenim Sürelerinin Borçlandırılması

5510 sayılı Kanun'un 41. maddesinin birinci fıkrasının (j) bendi ile sigortalı olmaksızın, 08.04.1929 tarihli ve 1416 sayılı Ecnebi Memleketlere Gönderilecek Talebe Hakkında Kanun'a göre yurt dışına gönderilen ve öğrenimini başarıyla tamamlayarak yurda dönenlerden yükümlü bulunduğu mecburi hizmet süresini tamamlamış olanların yurt dışında resmi öğrenci olarak geçirmiş oldukları öğrenim sürelerinin 18 yaşının tamamlanmasından sonraki döneme ait olan kısmı borçlandırılmaktadır.

3.Hizmet Akdine Tabi Çalışanların Geçici Maddelere Göre Borçlanabileceği Süreler

5510 sayılı Kanunun 3'üncü maddesinin birinci fıkrasının altıncı bendinde, "kısa ve/veya uzun vadeli sigorta kolları bakımından adına prim ödenmesi gereken veya kendi adına prim ödemesi gereken kişi" sigortalı olarak tanımlanmıştır.

Kanunun dördüncü maddesinin birinci fıkrasında genel itibariyle; hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar (a) bendi kapsamında, köy ve mahalle muhtarları ile hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar (b) bendi kapsamında, Devlet memurları ise (c) bendi kapsamında sigortalı sayılmıştır.

Kanunda yer alan bu gruplandırmaya istinaden hizmet akdine tabi çalışması nedeniyle Kanunun 4 (a) bendi kapsamında sigortalı sayılanların, 41. madde dışında yer alan geçici maddeler doğrultusunda yapabilecekleri borçlanmalara aşağıda yer verilmiştir.

3.1. Milli Eğitim Bakanlığına Bağlı Her Derece ve Türdeki Örgün ve Yaygın Eğitim Kurumlarında Ek Ders Ücreti Karşılığında Uzman ve Usta Öğretici Olarak Çalışanların Borçlanma Süreleri

5510 sayılı Kanunun geçici 31'inci maddesi ile Milli Eğitim Bakanlığına bağlı her derece ve türdeki örgün ve yaygın eğitim kurumlarında ek ders ücreti karşılığında ilgili mevzuatı çerçevesinde uzman ve usta öğretici olarak çalıştırılanlar, bu durumlarını milli eğitim il veya ilçe müdürlüklerince belgelendirmeleri kaydıyla, 25/2/2011 tarihinden önceki çalışmalarından dolayı ay içinde 30 günden eksik kalan süreleri kendileri veya hak sahiplerince borçlanılabilmektedir.

3.2. 1402 Sayılı Sıkıyönetim Kanunu Uyarınca Gözaltına Alınanların veya Tutuklananların Borçlanmaları

6111 sayılı Kanunla, Kanuna eklenen geçici 36'ncı madde ile 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanunu uyarınca kurulan sıkıyönetim mahkemelerinin görev alanına giren suçlar nedeniyle yakalanan veya tutuklananlardan, Türk Silahlı Kuvvetlerinin yönetime el koyduğu 12 Eylül 1980 tarihinden itibaren haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilenlerin, gözaltında veya tutuklulukta geçen süreleri için borçlanılacak süre kapsamında değerlendirilmektedir.

3.3. Sanatçı Borçlanması

506 sayılı Kanuna 4056 sayılı Kanunla 1/1/ 1995 tarihinden itibaren eklenen geçici 80'inci madde ile Ek 10'uncu madde kapsamına alınan sigortalılar, ilgili işveren, birlik, sendika, dernek, sanatsal vakıf kuruluşları veya ilgili kamu kuruluşları tarafından usulüne uygun olarak düzenlenip, Kültür Bakanlığınca onaylanmış borçlanma belgeleri ile 2/1/1996 tarihine kadar başvurmaları ve borç ödeme tarihindeki mülga 78'inci maddeye göre belirlenen asgari günlük kazanç üzerinden hesaplanacak malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerini bir defada ödemeleri şartı ile çalışma sürelerini borçlanabilmiştir.



4.Değerlendirme ve Sonuç

Sigortasız geçen çalışma sürelerine ilişkin primlerin sonradan ödenerek hizmet olarak değerlendirilmesine imkan sağlayan borçlanmalar, emekli olunabilmesi için aranan gün sayısının tamamlanmasına katkı sağladığı gibi, sigortalı olmadan önceki sürelerin borçlanılması halinde de emeklilik yaşını borçlanılan süreyle orantılı bir şekilde olumlu yönde etkilemektedir.

Kaynakça

- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu

- SGK, 22.2.2013 tarihli ve 2013-11 sayılı Genelge