Makale "Lebib Yalkın mevzuat dergisi"'nden alınmıştır.

ASIL İŞVERENLERİN ALT İŞVEREN ÇALIŞANLARININ
YILLIK İZİN HAKKINA İLİŞKİN YÜKÜMLÜLÜKLERİ

Faruk YÜKSEL
SGK Başmüfettişi

Özet

Günümüzde işverenler, yürüttükleri faaliyetler kapsamında sıklıkla alt işverenlere iş yaptırma yoluna gitmektedirler. Alt işveren çalışanlarının hak kaybına uğramaması için asıl işverenlere alt işverenlerin iş ve işlemlerini denetlemeleri yönünde bazı yükümlülükler getirilmiştir. Asıl işverenlerin bu yükümlülüklerinden biri de alt işveren çalışanlarının yıllık izin haklarını kullanıp kullanmadıklarını denetlemek ve bu haklarını kullanmalarını sağlamaktır. 6552 sayılı Kanun ile getirilen bu yükümlülük, alt işveren çalışanlarının 4857 sayılı Kanun ile düzenlenen haklarını korumayı amaçlayan düzenlemelerden biridir.

Anahtar Kelimeler: Asıl işveren, alt işveren, yıllık izin.

Giriş

Ekonomik faaliyetlerin karmaşıklaştığı günümüzde maliyetlerin düşürülmesi, iş organizasyonunun kolaylaştırılması gibi ihtiyaçlar asıl işveren-alt işveren ilişkilerinin yaygınlaşması sonucunu doğurmuştur. Asıl işveren-alt işveren ilişkilerini düzenlemek amacıyla 4857 sayılı İş Kanunu bir takım yükümlülükler getirilmiştir. Ayrıca konuya ilişkin olarak Alt İşverenlik Yönetmeliği çıkarılmıştır .

Alt işverenlik uygulamasının ekonomik faaliyetleri kolaylaştırdığı bir gerçektir. Ancak alt işverenlik uygulamaları zaman zaman işçilerin hak kaybına yol açabilmektedir. Bunlardan birisi de yıllık izin hakkıdır. 6552 sayılı Kanun ile 4857 sayılı Kanunun 56. maddesine eklenen fıkra ile asıl işverenlere, alt işverenlerinin çalışanlarının yıllık izin hakları ile ilgili bazı sorumluluklar getiren düzenlemeler yapılmıştır.

Yazımızda yukarıda açıklanan mevzuat çerçevesinde asıl işveren-alt işveren ilişkisinin kurulmasına ve asıl işverenlerin alt işveren işçilerinin yıllık izin hakları ile ilgili sorumluluklarına ilişkin açıklamalar yapılacaktır.



1. Alt İşverenlik ve Şartları

4857 sayılı Kanunun 2. maddesinin yedinci fıkrasında asıl işveren-alt işveren ilişkisi tanımlanmıştır. Buna göre; Bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişkiye asıl işveren-alt işveren ilişkisi denir.

Alt İşverenlik Yönetmeliğine göre asıl işveren, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işleri veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işleri diğer işverene veren, asıl işte kendisi de işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişiyi yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlardır. Alt işveren ise, işçilerini sadece aldığı bu nitelikteki işte çalıştıran gerçek veya tüzel kişiyi yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşları ifade eder.

Yukarıdaki tanımlar da dikkate alınarak asıl işveren-alt işveren ilişkisinin kurulmasının şartları şöyle sıralanabilir:

a) Asıl işverenin işyerinde mal veya hizmet üretimi işlerinde çalışan kendi işçileri de bulunmalıdır.

b) Alt işverene verilen iş, işyerinde mal veya hizmet üretiminin yardımcı işlerinden olmalıdır. Asıl işin bölünerek alt işverene verilmesi durumunda ise, verilen iş işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren bir iş olmalıdır.

c) Alt işveren, üstlendiği iş için görevlendirdiği işçilerini sadece o işyerinde aldığı işte çalıştırmalıdır.

d) Alt işverene verilen iş, işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimine ilişkin bir iş olmalı, asıl işe bağımlı ve asıl iş sürdüğü müddetçe devam eden bir iş olmalıdır.

e) Alt işveren, daha önce o işyerinde çalıştırılan bir kimse olmamalıdır. Ancak daha önce o işyerinde çalıştırılan işçinin bilahare tüzel kişi şirketin ya da adi ortaklığın hissedarı olması, alt işveren ilişkisi kurmasına engel teşkil etmez.

Alt işverenlik ilişkisinde asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak 4857 sayılı Kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte sorumludur.



2. Alt İşverenlik Sözleşmesi

Alt işverenlik sözleşmesi, taraflar arasında yukarıda açıklanan asıl işveren-alt işveren ilişkisinin kurulmasına ilişkin sözleşmedir. Alt işverenlik sözleşmesinin yazılı olarak yapılması zorunludur.

Bir sözleşmenin, alt işverenlik sözleşmesi sayılabilmesi için sözleşmede;

a) Asıl işveren ile alt işverenin işyeri unvanı ve adresi,

b) Asıl işveren ile alt işverenin tüzel kişiliği ya da tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluş olması halinde işveren vekillerinin adı soyadı ve adresi,

c) İşyerinde yürütülen asıl işin ne olduğu,

d) Alt işverene verilen işin ne olduğu,

e) Alt işverene asıl işin bir bölümü veriliyor ise; verilen işin işletmenin ve işin gereği ile teknolojik sebeplerle uzmanlık gerektirme koşuluna ilişkin teknik açıklama,

f) Taraflarca öngörülmüş ise işin başlama ve bitiş tarihleri,

g) Alt işverenin faaliyetlerini işyerinin hangi bölümünde gerçekleştireceği,

h) Kanunun 2'nci maddesinde yer alan; asıl işverenin, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak Kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden, alt işveren ile birlikte sorumlu olacağı,

i) Alt işverenlik sözleşmesinin yapılmasından önce asıl işveren tarafından çalıştırılan işçilerin alt işveren tarafından işe alınması hâlinde, bu işçilerin haklarının kısıtlanamayacağı,

j) Alt işverene verilen işin taraflar açısından yürütülme esasları,

k) Asıl işveren veya vekili ile alt işveren veya vekilinin imzası,

hususlarına yer verilmiş olması gerekir.

Ayrıca, alt işverenlik sözleşmesi uzmanlık gerektiren bir işin yaptırılmasına yönelik ise, alt işverenin uzmanlığını belgelendirmesi amacıyla sözleşme kapsamındaki işe uygun iş ekipmanı listesi, iş bitirme belgesi, operatör ve teknik eleman sertifikaları sözleşmeye eklenir.



3.Asıl İşverenlerin Yıllık İzin Hakkına İlişkin Yeni Sorumluluğu

4857 sayılı Kanunun 53. maddesinin birinci fıkrasına göre işyerinde en az bir yıl çalışma süresini tamamlamış olan işçiler yıllık ücretli izin kullanmaya hak kazanırlar. Çalışma süresinin hesabında deneme süresi de dikkate alınır. Ancak bütün işyerlerinde çalışanlar yıllık ücretli izin kullanamazlar. Nitelikleri gereği bir yıldan az süren mevsimlik veya kampanya işlerinde çalışan işçilerin yıllık ücretli izin hakları bulunmamaktadır. Genel kural bu olmakla beraber Yıllık Ücret İzin Yönetmeliği ile bu kurala bir istisna getirilmiştir: Nitelikleri yönünden bir yıldan az süren mevsim veya kampanya işlerinin yürütüldüğü işyerlerinde devamlı olarak çalışan işçilerin yıllık ücretli izin hakkı bulunmaktadır.

Yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemez. İşverenler, işçinin onayını almış olsalar bile, yıllık ücretli izin sorumluluğundan kurtulamazlar.

4857 sayılı Kanun ile işçilere kullandırılacak yıllık izin sürelerinin alt sınırı belirlenmiştir. Buna göre İşçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi,

hizmet süresi;

a) Bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dahil) olanlara ondört günden,

b) Beş yıldan fazla onbeş yıldan az olanlara yirmi günden,

c) Onbeş yıl (dahil) ve daha fazla olanlara yirmialtı günden,

az olamaz.

Ancak belirlenen bu izin süreleri alt sınırdır. Yıllık izin süreleri iş sözleşmeleri ve toplu iş sözleşmeleri ile artırılabilir. İşçilere verilecek yıllık izin sürelerinin belirlenmesinde kullanılan bir kıstas da işçinin yaşıdır. Buna göre çalışma süreleri ne olursa olsun, onsekiz ve daha küçük yaştaki işçiler ile elli ve daha yukarı yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi yirmi günden az olamaz.

İşçinin aynı işverenin birden fazla işyerinde çalışması varsa yıllık ücretli izin hakkı ile ilgili değerlendirme yapılırken bu işyerlerindeki çalışmalarının tümü dikkate alınır. Hatta bir işverenin 4857 sayılı Kanun kapsamına giren işyerinde çalışmakta olan işçilerin aynı işverenin 4857 sayılı Kanun kapsamına girmeyen işyerlerindeki çalışma süreleri de hesaba katılır. Örneğin (A) işvereninin akaryakıt satışı işyerinde 2 aydır çalışmakta olan bir işçi daha önce de aynı işverene ait gemide 4 yıl 10 ay çalışmışsa, işçinin yıllık ücretli izin hakkı ile ilgili çalışma süresi bu iki sürenin toplamı kadar yani 5 yıl kabul edilecektir.

6552 sayılı Kanunun 6. maddesi ile 4857 sayılı Kanunun 56. maddesine bir fıkra eklenmiştir. Buna göre; alt işveren işçilerinden, alt işvereni değiştiği halde aynı işyerinde çalışmaya devam edenlerin yıllık ücretli izin süresi, aynı işyerinde çalıştıkları süreler dikkate alınarak hesaplanır.

Yeni yapılan düzenlemeyi örneklerle açıklayalım:

Örnek-1:

(A) Ltd.Şti.'nin alt işvereni (B) firmasında 6 ay süre ile çalışan bir işçi daha sonra yine aynı şirketin alt işvereni olan (C) firmasında çalışmaya başlamış ve 8 ay sonra işten ayrılmıştır. 6552 sayılı Kanun ile yapılan düzenlemeden önce bu işçi (B) ve (C) alt işverenlerindeki çalışma süresi bir yıldan az olduğundan yıllık izin hakkı sahibi olamıyordu. Ancak yeni düzenleme ile asıl işverene ait işyerinde çalışma süresi toplamı bir yıldan fazla (14 ay) olduğundan en az 14 gün yıllık izne hak kazanacaktır.

Örnek-2:

(A) Ltd.Şti.'nin alt işvereni (B) firmasında 4 yıl 8 ay süre ile çalışan bir işçi daha sonra yine aynı şirketin alt işvereni olan (C) firmasında çalışmaya başlamıştır. 6552 sayılı Kanun ile yapılan düzenlemeden önce bu işçi (C) alt işvereni işçisi olarak bir yıl çalıştıktan sonra 14 gün yıllık izin hakkı elde edebiliyordu. Ancak yeni düzenleme ile işçi (C) firmasında 4 aydan daha fazla bir süreyle çalıştığında asıl işverene ait işyerinde çalışma süresi toplamı beş yıldan fazla olacağından en az 20 gün yıllık izne hak kazanacaktır.

6552 sayılı Kanun alt işveren çalışanlarının yıllık izin haklarını genişleten bu düzenlemesi yanında bu hakkın kullanılmasını sağlamak için asıl işverenlere de bazı sorumluluklar getirmiştir.

Buna göre asıl işveren;

- Alt işveren tarafından çalıştırılan işçilerin hak kazandıkları yıllık ücretli izin sürelerinin kullanılıp kullanılmadığını kontrol etmek,

- İlgili yıl içinde yıllık izin hakkının kullanılmasını sağlamakla,

yükümlüdür.

6552 sayılı Kanun alt işverenlere de çalıştırdığı işçilerin yıllık ücretli izinlerini gösterir izin kayıt belgesinin bir örneğini asıl işverene vermekle yükümlü kılmıştır.



Sonuç

Alt işverenlik uygulaması ekonomik ve teknik nedenlerle yaygın olarak uygulanan bir yöntemdir. Ancak bu uygulamanın işçilerin, yıllık izin hakları da dahil olmak üzere, hak kayıplarına yol açtığı da bir gerçektir.

6552 sayılı Kanun ile işçilerin hak kayıplarının önüne geçmeyi amaçlayan bir düzenleme yapılmış ve asıl işveren ve alt işverenlere yeni yükümlülükler getirmiştir. Bundan böyle alt işverenler, işçilerinin yıllık izin haklarını belirlerken aynı asıl işverenin başka alt işverenleri yanında geçen çalışmaları da dikkate almak zorundadırlar. Alt işverenlere getirilen bir zorunluluk da düzenlemiş olduğu izin kayıt belgelerinin bir kopyasının asıl işverenlere verilecek olmasıdır.

Aynı düzenleme asıl işverenleri de alt işverenlerinin çalıştırdığı işçilerin yıllık izin haklarını kullanıp kullanmadıklarını kontrol etmek ve işçilerin yıllık izin haklarını kullanmalarını sağlamakla yükümlü kılmıştır.

Kaynakça

-4857 sayılı İş Kanunu, 10/06/2003 tarih ve 25134 sayılı Resmi Gazete

-Alt İşverenlik Yönetmeliği, 27/09/2008 tarih ve 27010 sayılı Resmi Gazete

-6552 sayılı Kanun, 11/09/2014 tarih ve 29116 (Mükerrer) sayılı Resmi Gazete