Makale Lebibyalkın mevzuat dergisinden alıntıdır.



ENGELLİLERİN EMEKLİLİK ŞARTLARI
Sevgi ÜVEDİ
SGK, Hizmet Akdiyle Çalışanlar Daire Bşk.lığı Şb.Md.

Özet

Sosyal güvenlik uygulamalarında, sakatlığı nedeniyle vergi indiriminden yararlananlar ile işe başladığı tarihten önce malül olan sigortalılar özel olarak korunmakta ve bunların daha kolay şartlarda emekli olabilmelerine imkan tanınmaktadır.

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununda, 2008/Ekim ayından sonra ilk defa sigortalı olacaklar için de benzer düzenlemeler yer almakta olup, bu tarihten önce hizmet akdine tabi sigortalı olarak çalışmaya başlayanların kazanılmış hakları korunmuştur.


Kişilerin başkalarına muhtaç olmadan yaşamlarını teminat altına almayı amaçlayan sosyal güvenlik hakkı, Anayasamız ve kanunlarla belirlenmiş vazgeçilemez bir insan hakkıdır. Nüfusumuzda önemli bir yeri oluşturan engelliler, gerek çalışma gerekse emeklilik yaşamlarında özel olarak korunmaktadır.


Engelliler, sosyal güvenlik uygulamalarında diğer sigortalılara göre ayrıcalıklı kabul edilmekte ve belirli bir yaşa ulaşma şartı aranmaksızın daha kolay şartlarla emekli aylığına hak kazanabilmektedir.

Anahtar Kelimeler: 5510 sayılı Kanun, engellilerin sosyal güvenliği, özürlü, malûl, emeklilik.



1. Giriş

Sosyal güvenlik uygulamalarında, sakatlığı nedeniyle vergi indiriminden yararlananlar ile işe başladığı tarihten önce malül olan sigortalılar özel olarak korunmakta ve bunların daha kolay şartlarda emekli olabilmelerine imkan tanınmaktadır.

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununda, 2008/Ekim ayından sonra ilk defa sigortalı olacaklar için de benzer düzenlemeler yer almakta olup, bu tarihten önce hizmet akdine tabi sigortalı olarak çalışmaya başlayanların kazanılmış hakları korunmuştur.

5510 sayılı Kanunun 4'üncü maddesinin birinci fıkrasında;

- Hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar (a) bendi kapsamında,

- Köy ve mahalle muhtarları ile hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar (b) bendi kapsamında,

- Kamu idarelerinde; (a) bendine tabi olmayanlardan, kadro ve pozisyonlarda sürekli olarak çalışıp ilgili kanunlarında (a) bendi kapsamına girenler gibi sigortalı olması öngörülmemiş olanlar, (a) ve (b) bentlerine tabi olmayanlardan, sözleşmeli olarak çalışıp ilgili kanunlarında (a) bendi kapsamına girenler gibi sigortalı olması öngörülmemiş olanlar ile 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 86 ncı maddesi uyarınca açıktan vekil atananlar (c) bendi kapsamında,

sigortalı olarak tanımlanmıştır.

Bu yazıda; hizmet akdine tabi olarak veya hizmet akdine tabi olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız olarak veya kamu görevlisi statüsünde çalışan engelli sigortalıların hangi şartlarla aylık bağlanmasına hak kazanacaklarına ilişkin düzenlemeler incelenecektir.



2.Sakatlığı Nedeniyle Vergi İndiriminden Yararlananlar

193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 31'inci maddesi ile Sakatlık İndiriminden Yararlanacak Hizmet Erbabının Sakatlık Derecelerinin Tespit Şekli ve Uygulanması Hakkında Yönetmeliğin 3'üncü maddesinde,

- Çalışma gücünün % 80'inden fazlasını (% 80 dahil) kaybetmiş olanlar birinci derece,

- Çalışma gücünün % 60'ından fazlasını (% 60 dahil % 80'e kadar) kaybetmiş olanlar ikinci derece,

- Çalışma gücünün % 40'ından fazlasını (% 40 dahil % 60'a kadar) kaybetmiş olanlar ise üçüncü derece,

sakat olarak belirlenmiştir.

Sakatlığı nedeniyle vergi indiriminden yararlananlara daha kolay şartlarla aylık bağlanmasına ilişkin uygulama, 5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 2008/Ekim ayından önce hizmet akdine tabi 4/1 (a) kapsamında sigortalılığı başlayanları kapsamaktadır.

Sakatlığı nedeniyle vergi indiriminden yararlanmak isteyenlerin sevk işlemleri bulunulan yerdeki vergi daireleri veya defterdarlıklar tarafından yapılmakta, hastanelerden alınan sağlık kurulu raporları Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığı Merkez Sağlık Kurulu tarafından ilgili yönetmelik hükümlerine göre değerlendirilerek özür oranları tespit edilmektedir.

Sakatlığı nedeniyle vergi indiriminden yararlanan sigortalılara 06/08/2003 tarihine kadar sakatlık derecelerine bakılmaksızın 15 yıl sigortalılık süresi ve 3600 gün prim ödenmesi şartıyla yaşlılık aylığı bağlanmakta idi.

06/08/2003 tarihinde yapılan düzenlemeyle, anılan tarihten sonra ilk defa sigortalı olanlardan;

- Birinci derece sakatlığı olanlara 15 yıl sigortalılık süresi ve 3600 gün,

- İkinci derece sakatlığı olanlara 18 yıl sigortalılık süresi ve 4000 gün,

- Üçüncü derece sakatlığı olanlara 20 yıl sigortalılık süresi ve 4400 gün,

malüllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemiş olma şartı getirilmiştir.

Sakatlığı bulunan sigortalıların yapılan değişiklikten hemen etkilenmemeleri amacıyla getirilen yeni şartlar sakatlık dereceleri ve sigortalılık sürelerine göre kademelendirilmiş ve bu tarihten önce sigortalılığı başlayanların kazanılmış hakları korunmuştur.

Buna göre, 06/08/2003 tarihi itibariyle 12 yıldan fazla sigortalılık süresi olan, bir başka deyişle 06/08/1991 tarihinden önce sigortalı olarak çalışmaya başlayanlardan, sakatlığı nedeniyle vergi indiriminden yararlanmaya hak kazananlara 15 yıl sigortalılık süresi ve en az 3600 gün malüllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödenmiş olunması şartıyla yaş koşulu aranmaksızın yaşlılık aylığı bağlanmaktadır.

06/08/2003 tarihi itibariyle 12 yıldan daha az sigortalılık süresi olanların emeklilik koşulları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.





3.Çalışma Gücü Kaybı Olan Sigortalılar

2008/Ekim ayından sonra ilk defa 5510 sayılı Kanuna tabi sigortalı olarak çalışmaya başlayanlar için sakatlığı nedeniyle vergi indiriminden yararlananlara ilişkin uygulama kaldırılmış, bunun yerine çalışma gücündeki kayıp oranına göre emeklilik şartları getirilmiştir.

Buna göre, 2008/Ekim ayından sonra ilk defa sigortalı olarak çalışmaya başlayanlardan Kurum Sağlık Kurulunca çalışma gücündeki kayıp oranı;

- % 50 ila % 59 arasında olduğu anlaşılanlara en az 16 yıl sigortalılık süresi ve 4320 gün,

- % 40 ila % 49 arasında olduğu anlaşılanlara en az 18 yıl sigortalılık süresi ve 4680 gün,

malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olmak şartıyla yaş şartı aranmaksızın yaşlılık aylığı bağlanmaktadır.

Çalışma gücündeki kayıp oranına göre yerine getirilmesi gereken gün sayısı şartları, 4/1 (a) kapsamındaki sigortalılar için kademelendirilmiş olup, gün sayısına ilişkin geçiş süreci aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.





4 (b) kapsamındaki sigortalılar için gün sayısında kademelendirme öngörülmediğinden, bu kapsamdaki sigortalılar için 4320 veya 4680 gün sayısı şartı aranmaktadır.


4.Çalışmaya Başladığı Tarihte Malûl Olanlar

5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 2008/Ekim ayından önce 4 (a) kapsamında sigortalı olarak çalışmaya başlayan ve çalışmaya başladığı tarihte malül olan 4 (a) kapsamındaki sigortalılara 15 yıl sigortalılık süresi ve 3600 gün prim ödeme koşuluyla yaş şartı aranmaksızın emekli aylığı bağlanmaktadır.

5510 sayılı Kanuna göre sigortalı olarak ilk defa çalışmaya başladığı tarihte malul olan 4 (a) sigortalıları için şartlar 15 yıl 3960 prim gün sayısı olarak belirlenmiş olup, aranan 3960 prim gün sayısı;

- İlk defa 2008/Ekim ila 31/12/2008 tarihleri arasında sigortalı olanlar için 3700 gün,

- 1/1/2009 tarihinden itibaren sigortalı olanlar için ise her takvim yılı başında 3700 güne 100 gün eklenmek suretiyle 3960 günü geçmemek üzere,

uygulanmaktadır.


5.Kamu Görevlisi Olan Özürlüler

5510 sayılı Kanunun yürürlüğünden önce 5434 sayılı Kanuna göre yalnızca;

- Sakatlıkları sebebiyle ilgili mevzuat uyarınca göreve alınanlar ile

- Göreve girişlerinde, özürlülere verilecek sağlık kurulu raporları hakkında yönetmeliğe uygun olarak alınmış ve raporda sakatlık oranı en az % 40 olanlar,

söz konusu sakatlıkları dolayısıyla herhangi bir yaş şartına tabi olmaksızın emeklilik hakkından yararlanmakta iken, en az % 40 oranında sakat olmakla birlikte göreve girişte belirtilen şartları taşımayan ancak doğuştan özürlü olduğu tespit edilen kamu görevlileri de emeklilik hakkından yararlanma hakkına kavuşmuşlardır.

Buna göre; en az % 40 oranında doğuştan özürlü olduklarını belgeleyenler de en az 15 yıl fiili hizmetlerinin bulunması şartıyla sakatlıkları nedeniyle emekli aylığı talep edebileceklerdir.

Ayrıca; 5510 sayılı Kanunun yürürlüğünden önce 5434 sayılı Kanun kapsamında iştirakçiliği bulunan kamu görevlilerinden, çalışmaya başladıktan sonra ortaya çıkan ancak maluliyeti gerektirmeyen çalışma gücündeki kayıp oranı;

- % 50 ilâ % 59 arasında olduğu anlaşılanlar için en az 5760 gün (16 yıl),

- % 40 ilâ % 49 arasında olduğu anlaşılanlar için en az 6480 gün (18 yıl),

uzun vadeli sigorta kolları primi bildirilmiş olanlarda yaş şartına tabi olmaksızın istekleri üzerine emekli aylığı bağlanması hakkını elde etmişlerdir.
5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 2008 yılı Ekim ayı başından sonra ilk defa sigortalı olacak kamu görevlileri ise malüliyeti gerektirmeyen çalışma gücündeki kayıp oranının,

- % 50 ilâ % 59 arasında olduğu anlaşılan sigortalılar için en az 16 yıldan beri sigortalı olmaları ve 4320 gün (12 yıl),

- % 40 ilâ % 49 arasında olduğu anlaşılan sigortalılar için en az 18 yıldan beri sigortalı olmaları ve 4680 gün (13 yıl),

malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olmak şartıyla yine yaş şartı aranmaksızın, yaşlılık aylığına hak kazanabilmektedir.



6.Sonuç ve Değerlendirme

Kişilerin başkalarına muhtaç olmadan yaşamlarını teminat altına almayı amaçlayan sosyal güvenlik hakkı, Anayasamız ve kanunlarla belirlenmiş vazgeçilemez bir insan hakkıdır. Nüfusumuzda önemli bir yeri oluşturan engelliler, gerek çalışma gerekse emeklilik yaşamlarında özel olarak korunmaktadır.

Engelliler, sosyal güvenlik uygulamalarında diğer sigortalılara göre ayrıcalıklı kabul edilmekte ve daha kolay şartlarla emekli aylığına hak kazanabilmektedir.


Kaynakça

-5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu

-193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu

-Sakatlık İndiriminden Yararlanacak Hizmet Erbabının Sakatlık Derecelerinin Tespit Şekli ve Uygulanması Hakkında Yönetmelik